«Είμαι 40, αλλά μπροστά στους γονείς μου νιώθω πάλι παιδί»

Στη δουλειά παίρνεις αποφάσεις, λύνεις προβλήματα, στηρίζεις άλλους ανθρώπους. Έχεις τη δική σου καθημερινότητα, ίσως οικογένεια και παιδιά. Κι όμως, αρκεί ένα βλέμμα του πατέρα σου ή ένα «εγώ για το καλό σου το λέω» της μητέρας σου, για να νιώσεις ξανά μικρός.

Ξαφνικά εξηγείς γιατί αγόρασες αυτό το αυτοκίνητο, γιατί άλλαξες δουλειά, γιατί δεν τηλεφώνησες χθες. Ή αντιδράς απότομα και μετά αναρωτιέσαι: «Τι έπαθα; Είμαι σαράντα χρονών. Γιατί μπροστά στους γονείς μου φέρομαι σαν παιδί;».

Αυτή η εμπειρία μπορεί να είναι απογοητευτική, ιδίως όταν έχεις προσπαθήσει πολύ για την ανεξαρτησία σου. Δεν ακυρώνει όσα έχεις καταφέρει. Μερικές σχέσεις κουβαλούν τόσο μεγάλη κοινή ιστορία, ώστε ο τρόπος με τον οποίο συμμετέχουμε σε αυτές χρειάζεται χρόνο για να αλλάξει μαζί μας.

Γιατί στο πατρικό επιστρέφουν οι παλιοί ρόλοι;

Μέσα στην οικογένεια μπορεί να έμαθες να είσαι «ο λογικός», «η ευαίσθητη», «το δύσκολο παιδί» ή εκείνος που δεν δημιουργεί ποτέ προβλήματα. Οι ρόλοι αυτοί δεν περιγράφουν όλη την προσωπικότητά σου. Μπορούν όμως να γίνουν ένας γνώριμος τρόπος με τον οποίο οι άλλοι σε αντιμετωπίζουν και εσύ ανταποκρίνεσαι.

Σε συζήτηση του Πανεπιστημίου Cornell για τις οικογενειακές επισκέψεις, ο ερευνητής Karl Pillemer επισημαίνει ότι οι ενήλικοι μπορεί να βρεθούν ξανά μέσα σε παλιούς οικογενειακούς ρόλους, ακόμη κι όταν οι ίδιοι έχουν αλλάξει. Πρόκειται για μια χρήσιμη οπτική, όχι για διάγνωση της δικής σου οικογένειας.

Ένα υποθετικό παράδειγμα: η Άννα διαχειρίζεται μια ομάδα ανθρώπων, αλλά στο κυριακάτικο τραπέζι όλοι περιμένουν να γελάσει με ένα αστείο εις βάρος της. Αν διαφωνήσει, ακούει «πάντα υπερευαίσθητη ήσουν». Το δύσκολο δεν είναι μόνο το αστείο. Είναι ότι η σημερινή της θέση μοιάζει να χάνεται πίσω από μια παλιά περιγραφή.

Υπάρχουν βέβαια και πιο απλές εξηγήσεις: κόπωση, περιορισμένος προσωπικός χώρος, διαφορετικές συνήθειες ή μια δύσκολη περίοδος. Το να νιώθεις μικρός σε μια επίσκεψη δεν αποδεικνύει από μόνο του παιδικό τραύμα, ούτε σημαίνει ότι οι γονείς σου έχουν κάποια διαταραχή.

Τι συμβαίνει τη στιγμή που «μικραίνω»;

Προσπάθησε να παρατηρήσεις τη σειρά των γεγονότων. Τι ειπώθηκε; Τι κατάλαβες ότι σήμαινε; Ποιο συναίσθημα εμφανίστηκε; Και τι έκανες αμέσως μετά; Αυτές οι ερωτήσεις βοηθούν να ξεχωρίσεις το συγκεκριμένο περιστατικό από το γενικό «εγώ πάντα έτσι είμαι».

Η σημασία που δίνεις μπορεί να βασίζεται σε επαναλαμβανόμενες εμπειρίες. Μπορεί επίσης, σε μια συγκεκριμένη στιγμή, να είναι πιο βαριά από την πρόθεση του άλλου. Χρειάζεται περιέργεια και προς τις δύο κατευθύνσεις: ούτε να ακυρώσεις αυτό που ένιωσες ούτε να θεωρήσεις ότι ξέρεις με βεβαιότητα τι σκέφτηκε ο γονιός σου.

Παρατήρησε και το σώμα σου: μήπως σφίγγεις τα δόντια, χαμηλώνεις τη φωνή ή μιλάς γρήγορα; Αυτά είναι προσωπικά σημάδια έντασης, όχι τεστ κάποιας πάθησης. Αν τα αναγνωρίσεις νωρίτερα, ίσως δημιουργήσεις λίγο χρόνο πριν από την επόμενη απάντηση.

Θέλω τη γνώμη τους ή χρειάζομαι την έγκρισή τους;

Είναι ανθρώπινο να θέλεις οι γονείς σου να σε καταλαβαίνουν και να χαίρονται για σένα. Η ενηλικίωση δεν καταργεί αυτή την επιθυμία. Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν η κατανόηση δεν έρχεται: μπορείς να κρατήσεις την απόφασή σου ή αισθάνεσαι ότι παύει να είναι έγκυρη;

Ίσως ξανακάνεις την ίδια συζήτηση, προσθέτοντας επιχειρήματα, περιμένοντας τη φράση που θα σε ανακουφίσει. Αν όμως κάθε διαφωνία γίνεται εξεταστική διαδικασία, η σχέση κουράζει. Μπορείς να ακούσεις μια ανησυχία, να τη σκεφτείς και να αποφασίσεις διαφορετικά, χωρίς να αποδείξεις ότι ο άλλος είναι παράλογος.

Δοκίμασε να ξεχωρίσεις δύο προτάσεις: «Θα ήθελα να συμφωνούν μαζί μου» και «Χρειάζεται να συμφωνούν για να προχωρήσω». Η απόσταση ανάμεσά τους μπορεί να είναι μικρή στα λόγια και μεγάλη στο συναίσθημα. Δεν χρειάζεται να την καλύψεις μέσα σε μία επίσκεψη.

Η ΔΙΚΗ ΣΟΥ ΦΩΝΗ

Μπορείς να αγαπάς τους γονείς σου και να αποφασίζεις για τη ζωή σου.

Η επιθυμία για την έγκρισή τους είναι ανθρώπινη. Η σημερινή σου φωνή αξίζει επίσης χώρο.

Τι μπορώ να κάνω εκείνη τη στιγμή;

Μια σύντομη παύση συχνά είναι πιο εφαρμόσιμη από την τέλεια απάντηση. Μπορείς να πιεις νερό, να ακουμπήσεις τα πόδια στο πάτωμα ή να πεις «θέλω λίγο χρόνο να το σκεφτώ». Αν σε βοηθά, παρατήρησε τι υπάρχει γύρω σου. Σκοπός είναι να ανακτήσεις επιλογές, όχι να εξαφανίσεις κάθε δυσφορία.

Μετά διάλεξε μια απάντηση που να ταιριάζει στο πραγματικό θέμα. Στο «δεν μας είπες τι θα κάνεις» μπορείς να απαντήσεις: «Σας ενημερώνω τώρα· την απόφαση την έχω πάρει». Στο «μην αντιμιλάς» ίσως βοηθά: «Μπορούμε να έχουμε διαφορετική άποψη και να μιλήσουμε ήρεμα». Οι φράσεις είναι αφετηρίες, όχι μαγικές λύσεις.

Αν έχεις ήδη φωνάξει, μπορείς να επανορθώσεις χωρίς να αποσύρεις όσα χρειάζεσαι: «Ο τρόπος που μίλησα ήταν απότομος και λυπάμαι. Εξακολουθώ όμως να θέλω να μην σχολιάζουμε τη σχέση μου στο τραπέζι». Η ανάληψη ευθύνης για τη συμπεριφορά σου δεν απαιτεί να αποδεχτείς όλες τις απαιτήσεις των άλλων.

Όταν υπάρχει φόβος, απειλή ή βία, προτεραιότητα έχει η ασφάλεια. Δεν χρειάζεται να δοκιμάσεις μια δύσκολη αντιπαράθεση για να αποδείξεις ότι μεγάλωσες. Η ασφαλής απομάκρυνση και η υποστήριξη από κατάλληλους ανθρώπους είναι διαφορετικό ζήτημα από μια συνηθισμένη οικογενειακή διαφωνία.

Πριν και μετά την επίσκεψη: μικρές αλλαγές

Ένα εμπόδιο είναι ότι περιμένεις να αισθανθείς απολύτως σίγουρος πριν μιλήσεις διαφορετικά. Μπορεί όμως να εκφράσεις μια προτίμηση και να νιώσεις αμηχανία ταυτόχρονα. Η αμηχανία δεν αποδεικνύει ότι έκανες λάθος. Παρατήρησε κυρίως αν αυτό που είπες ήταν σαφές, σεβαστικό και συνεπές με την ανάγκη σου.

Για παράδειγμα, αν πάντα αφήνεις τους άλλους να αποφασίζουν τι ώρα θα φύγεις, μπορείς να αναφέρεις από πριν το πρόγραμμά σου. Αν αλλάξει η απόφασή σου, αναρωτήσου αν το επέλεξες ελεύθερα ή αν φοβήθηκες την αντίδραση. Δεν χρειάζεται να απαγορεύσεις στον εαυτό σου κάθε υποχώρηση. Χρειάζεται να μπορείς να αναγνωρίζεις πότε επιλέγεις.

Πριν πας, διάλεξε έναν ρεαλιστικό στόχο. Για παράδειγμα, να εκφράσεις μια προτίμηση χωρίς μακροσκελή απολογία ή να μη συμμετάσχεις σε μια σύγκριση με τον αδελφό σου. Ο στόχος «αυτή τη φορά θα καταλάβουν τα πάντα» βάζει μεγάλο βάρος σε μια μόνο συνάντηση.

Αν ζεις ακόμη μαζί τους ή εξαρτάσαι οικονομικά, οι διαθέσιμες κινήσεις μπορεί να είναι πιο περιορισμένες. Αυτό δεν σε κάνει λιγότερο ενήλικο. Χρειάζεται να συνυπολογίσεις τις πρακτικές συνθήκες: ιδιωτικότητα στο δωμάτιο, μικρές δικές σου αποφάσεις, σαφείς συμφωνίες για κοινές υποχρεώσεις και σταδιακό σχεδιασμό μεγαλύτερης αυτονομίας, όπου είναι εφικτός.

Μετά τη συνάντηση, προσπάθησε να αποφύγεις ένα δεύτερο «δικαστήριο» μέσα σου. Αντί για «πάλι τα χάλασα», σημείωσε τι σε δυσκόλεψε και τι έκανες έστω λίγο διαφορετικά. Μπορεί να αναγνώρισες την ένταση νωρίτερα ή να επέστρεψες στη συζήτηση πιο ήρεμα. Αυτά είναι συγκεκριμένα δεδομένα πάνω στα οποία μπορείς να δουλέψεις.

Έχει σημασία να υπάρχει χώρος και για ό,τι λειτουργεί στη σχέση. Μπορεί να σας ενώνει μια κοινή δραστηριότητα ή ένα ενδιαφέρον που δεν καταλήγει σε αξιολόγηση των επιλογών σου. Η αλλαγή δεν χρειάζεται να γίνει αποκλειστικά μέσα από δύσκολες συζητήσεις. Μερικές φορές χτίζεται και μέσα από διαφορετικές, καθημερινές εμπειρίες μαζί.

Πότε βοηθά να το δουλέψω στη θεραπεία;

Αν κάθε επικοινωνία σε αναστατώνει για μέρες, αν αποφεύγεις σημαντικές αποφάσεις από φόβο για την αντίδρασή τους ή αν το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται σε άλλες σχέσεις, μπορεί να αξίζει να το διερευνήσεις. Δεν χρειάζεται να περιμένεις μια οριστική ρήξη για να ζητήσεις υποστήριξη.

Στη θεραπεία μπορείτε να εξετάσετε ένα συγκεκριμένο πρόσφατο περιστατικό: τι περίμενες, τι φοβήθηκες, ποια απάντηση σου ήταν διαθέσιμη και ποια θα ήθελες να δοκιμάσεις. Έπειτα μπορείτε να συνδέσετε αυτά τα στοιχεία με την ιστορία σου, χωρίς να θεωρήσετε εκ των προτέρων ότι κάθε δυσκολία έχει μία και μοναδική αιτία.

Η ενημέρωση του NIMH για την ψυχοθεραπεία περιγράφει τη δουλειά πάνω σε συναισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές που δυσκολεύουν τον άνθρωπο. Στη δική σου περίπτωση, οι στόχοι χρειάζεται να συμφωνηθούν μαζί σου και να συνδέονται με όσα θέλεις να αλλάξουν στην καθημερινότητά σου.

Μπορεί να χρειαστεί να πενθήσεις και μια προσδοκία: ότι κάποτε θα πάρεις ακριβώς την αναγνώριση που περίμενες. Αυτό δεν επιβάλλει να σταματήσεις να ελπίζεις ή να αγαπάς. Ανοίγει χώρο για να αναρωτηθείς πώς θέλεις να ζεις σήμερα, ακόμη και αν κάποια κομμάτια της σχέσης παραμένουν δύσκολα.

Το ζητούμενο δεν είναι να μην αισθανθείς ποτέ ξανά μικρός. Είναι να μπορείς, όταν συμβαίνει, να φροντίζεις αυτό το συναίσθημα και να θυμάσαι ότι έχεις και τη σημερινή σου φωνή. Η ενήλικη θέση σου μπορεί να ενισχυθεί σταδιακά, ακόμη και χωρίς ομόφωνη οικογενειακή επιβεβαίωση.