Χρειάζεται να συγχωρήσω τους γονείς μου για να θεραπευτώ;
Η ιδέα ότι «για να προχωρήσεις πρέπει να συγχωρήσεις» ακούγεται συχνά σαν ψυχολογικός κανόνας. Όταν όμως ο πόνος αφορά τους γονείς, τα πράγματα είναι συνήθως πιο σύνθετα. Μπορεί να υπάρχει θυμός, αγάπη, ενοχή, ανάγκη, απογοήτευση και θλίψη ταυτόχρονα.
Η συγχώρεση μπορεί να είναι σημαντική για κάποιους ανθρώπους, αλλά δεν είναι υποχρεωτική προϋπόθεση για ψυχική αποκατάσταση. Κάποιος μπορεί να επεξεργαστεί το τραύμα του, να βάλει όρια, να μειώσει την επιρροή του παρελθόντος και να δημιουργήσει μια πιο ελεύθερη ζωή χωρίς να φτάσει ποτέ στη λέξη «συγχώρεση».
Το θεραπευτικό ζητούμενο δεν είναι να επιβληθεί ένα συναίσθημα. Είναι να μπορέσει ο άνθρωπος να δει καθαρότερα τι συνέβη, τι του κόστισε, τι χρειάζεται σήμερα και ποια σχέση —αν κάποια— θέλει να έχει με τους γονείς του.
Συγχώρεση δεν σημαίνει δικαιολόγηση
Ένα από τα βασικά προβλήματα γύρω από τη συγχώρεση είναι ότι συχνά συγχέεται με άλλες έννοιες. Το να συγχωρήσεις δεν σημαίνει ότι αυτό που συνέβη ήταν σωστό, μικρό ή ασήμαντο. Δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να ξεχάσεις ούτε ότι πρέπει να αποκαταστήσεις τη σχέση.
Μπορεί ένας άνθρωπος να κατανοήσει ότι ο γονιός του είχε τη δική του δύσκολη ιστορία και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι υπήρξαν συμπεριφορές που τον πλήγωσαν βαθιά. Η κατανόηση του γιατί συνέβη κάτι δεν αναιρεί την ευθύνη για αυτό που συνέβη.
Συγχώρεση
Αφορά μια εσωτερική μετακίνηση απέναντι στην προσβολή ή στον άνθρωπο που την προκάλεσε. Για κάποιους σημαίνει λιγότερη ανάγκη για εκδίκηση ή λιγότερη συναισθηματική αιχμαλωσία από το παρελθόν.
Συμφιλίωση
Αφορά τη σχέση και απαιτεί τουλάχιστον δύο ανθρώπους. Χρειάζεται ασφάλεια, ανάληψη ευθύνης, αλλαγή συμπεριφοράς και αμοιβαία διάθεση. Μπορεί να υπάρξει συγχώρεση χωρίς συμφιλίωση.
Δεν χρειάζεται να συγχωρήσεις για να βάλεις τέλος στην επιρροή του παρελθόντος
Μερικές φορές η θεραπευτική αλλαγή δεν μοιάζει καθόλου με συγχώρεση. Μπορεί να μοιάζει με το να σταματήσει κάποιος να απολογείται για τις ανάγκες του. Να λέει «όχι» χωρίς να καταρρέει από ενοχή. Να μην προσπαθεί πια να κερδίσει την έγκριση ενός γονιού που δεν μπορεί να τη δώσει.
Μπορεί επίσης να σημαίνει ότι αποδέχεται μια δύσκολη πραγματικότητα: ότι ίσως δεν θα υπάρξει ποτέ η συγγνώμη, η αναγνώριση ή η αλλαγή που περίμενε. Αυτή η αποδοχή δεν είναι αδιαφορία. Συχνά είναι μορφή πένθους.
Ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να μετακινείται από το «πώς θα τους κάνω να καταλάβουν;» προς το «τι χρειάζομαι εγώ τώρα για να ζήσω διαφορετικά;».
Το πένθος για τον γονιό που χρειαζόμασταν
Ένα δύσκολο αλλά σημαντικό μέρος της θεραπείας μπορεί να είναι το πένθος όχι μόνο για όσα συνέβησαν, αλλά και για όσα δεν συνέβησαν. Για τη φροντίδα που έλειψε, την προστασία που δεν υπήρξε, την αποδοχή που περιμέναμε ή τον γονιό που φανταζόμασταν ότι κάποτε θα αλλάξει.
Αυτό το πένθος μπορεί να είναι πιο δύσκολο όταν ο γονιός είναι ακόμη ζωντανός. Ο άνθρωπος καλείται να αποδεχτεί ότι κάποιος μπορεί να είναι ταυτόχρονα σημαντικός για εκείνον και περιορισμένος στην ικανότητά του να του προσφέρει αυτό που χρειάζεται.
Σε μια ψυχοδυναμική οπτική, η ωρίμανση συχνά περιλαμβάνει αυτή τη μετακίνηση: από τον ιδανικό ή παντοδύναμο γονιό προς την αναγνώριση ενός πραγματικού, σύνθετου και ατελούς ανθρώπου — χωρίς να διαγράφεται η δική μας εμπειρία.
Ο θυμός δεν είναι πάντα κάτι που πρέπει να «αφήσουμε πίσω» γρήγορα
Ο θυμός συχνά παρουσιάζεται σαν εμπόδιο στη θεραπεία. Μπορεί όμως να είναι και πληροφορία. Μπορεί να λέει ότι ένα όριο παραβιάστηκε, ότι υπήρξε αδικία ή ότι ένα παιδί αναγκάστηκε να αντέξει περισσότερα από όσα μπορούσε να επεξεργαστεί.
Το ζητούμενο δεν είναι να παραμείνει ο άνθρωπος για πάντα εγκλωβισμένος στον θυμό. Είναι να μπορέσει πρώτα να τον αναγνωρίσει και να καταλάβει τι προστατεύει. Αν ζητήσουμε συγχώρεση πριν υπάρξει χώρος για την αδικία, η συγχώρεση μπορεί να γίνει μια νέα μορφή σιωπής.
Σε ορισμένους ανθρώπους, όταν ο θυμός ακουστεί και το όριο αποκατασταθεί, σταδιακά μειώνεται. Σε άλλους, παραμένει ένα μέρος της ιστορίας τους χωρίς να κυβερνά πια την καθημερινότητά τους.
Πότε η συγχώρεση μπορεί να γίνει βοηθητική;
Για ορισμένους ανθρώπους, η συγχώρεση προκύπτει αργότερα ως αποτέλεσμα της επεξεργασίας — όχι ως εντολή στην αρχή της. Μπορεί να εμφανιστεί όταν ο πόνος έχει αναγνωριστεί, τα όρια έχουν ενισχυθεί και η ανάγκη για δικαίωση δεν καθορίζει πια κάθε σκέψη.
Έρευνες σε παρεμβάσεις εστιασμένες στη συγχώρεση έχουν βρει, κατά μέσο όρο, βελτιώσεις σε δείκτες όπως θυμός, στρες και καταθλιπτικά συμπτώματα. Αυτό δείχνει ότι η συγχώρεση μπορεί να είναι χρήσιμη θεραπευτική κατεύθυνση για ανθρώπους που την επιλέγουν. Δεν αποδεικνύει ότι είναι απαραίτητη για όλους.
Η συγχώρεση είναι πιο πιθανό να είναι θεραπευτική όταν αποτελεί ελεύθερη προσωπική επιλογή και όχι απαίτηση από την οικογένεια, τη θρησκεία, την κοινωνία ή ακόμη και τον θεραπευτή.
Μπορώ να συγχωρήσω και να κρατήσω απόσταση;
Ναι. Η εσωτερική στάση απέναντι σε έναν άνθρωπο δεν καθορίζει υποχρεωτικά πόση πρόσβαση θα έχει στη ζωή μας. Μπορεί να υπάρχει συγχώρεση και ταυτόχρονα σαφή όρια ή περιορισμένη επαφή.
Μπορώ να μη συγχωρήσω και να προχωρήσω;
Ναι. Ένας άνθρωπος μπορεί να μειώσει τη συναισθηματική επιρροή του παρελθόντος, να επεξεργαστεί το τραύμα του και να δημιουργήσει μια γεμάτη ζωή χωρίς να αισθανθεί ότι θέλει να συγχωρήσει.
Τι γίνεται όταν οι γονείς δεν αναλαμβάνουν ευθύνη;
Μια από τις πιο επώδυνες καταστάσεις είναι όταν ο γονιός αρνείται ότι συνέβη κάτι, ελαχιστοποιεί τον πόνο ή απαντά με «έκανα ό,τι καλύτερο μπορούσα». Μπορεί πράγματι να έκανε ό,τι μπορούσε — και ταυτόχρονα αυτό να μην ήταν αρκετό για το παιδί.
Η θεραπευτική διαδικασία δεν χρειάζεται να περιμένει την παραδοχή του γονιού. Η δική μας εμπειρία μπορεί να αναγνωριστεί ακόμη κι αν ο άλλος δεν τη βλέπει. Η αποκατάσταση της πραγματικότητάς μας είναι συχνά πιο σημαντική από το να κερδίσουμε μια συζήτηση που ίσως δεν μπορεί να γίνει.
Αν η επαφή συνεχίζει να περιλαμβάνει υποτίμηση, χειρισμό, απειλές ή επαναλαμβανόμενη παραβίαση ορίων, η προστασία του εαυτού προηγείται της ιδέας της συμφιλίωσης.
Η θεραπεία δεν έχει στόχο να σε κάνει να αγαπήσεις ή να συγχωρήσεις
Στην ψυχοθεραπεία ο στόχος δεν είναι να οδηγηθεί ο θεραπευόμενος σε ένα συγκεκριμένο συναίσθημα απέναντι στους γονείς του. Είναι να μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τη δική του εμπειρία και να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία επιλογής.
Μπορεί να χρειαστεί να δουλέψει τη ντροπή, την ενοχή, τον φόβο εγκατάλειψης, την ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης ή την τάση να επαναλαμβάνει παλιές σχέσεις. Μπορεί να χρειαστεί να μάθει να βάζει όρια ή να αντέχει την απογοήτευση ότι ο γονιός του δεν μπορεί να αλλάξει.
Κάπου μέσα σε αυτή τη διαδικασία μπορεί να προκύψει συγχώρεση. Μπορεί και όχι. Η θεραπεία δεν αποτυγχάνει αν δεν εμφανιστεί.
Η ελευθερία δεν βρίσκεται υποχρεωτικά στο να πεις «σε συγχωρώ». Μπορεί να βρίσκεται στο να μπορείς να πεις «αυτό συνέβη, με επηρέασε, αλλά δεν θα αποφασίζει πια για όλη μου τη ζωή».
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να συγχωρήσω έναν γονιό που με κακοποίησε;
Όχι. Η συγχώρεση δεν αποτελεί υποχρέωση. Προτεραιότητα έχουν η ασφάλεια, η αναγνώριση της εμπειρίας, τα όρια και η επεξεργασία των συνεπειών της κακοποίησης.
Αν καταλάβω την παιδική ηλικία των γονιών μου, θα σταματήσω να θυμώνω;
Ίσως βοηθήσει να αποκτήσεις μια πιο σύνθετη εικόνα, αλλά η κατανόηση δεν εξαφανίζει αυτόματα τον θυμό ή τον πόνο. Και δεν χρειάζεται να τους εξαφανίσει για να είναι χρήσιμη.
Η συγχώρεση σημαίνει ότι πρέπει να τους ξαναβάλω στη ζωή μου;
Όχι. Η συμφιλίωση και η επαφή είναι διαφορετικές αποφάσεις. Τα όρια καθορίζονται με βάση τη σημερινή ασφάλεια και τη συμπεριφορά στη σχέση.
Μπορεί η συγχώρεση να βοηθήσει;
Ναι, σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να μειώσει την εμμονική ενασχόληση με την αδικία και να συνδεθεί με καλύτερη ψυχική ευεξία. Το όφελος όμως εξαρτάται από το πώς ορίζεται και αν αποτελεί ελεύθερη επιλογή.
Βιβλιογραφία και πηγές
- Akhtar, S., & Barlow, J. (2018). Forgiveness Therapy for the Promotion of Mental Well-Being: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 19(1), 107–122.
- Wade, N. G., Hoyt, W. T., Kidwell, J. E. M., & Worthington, E. L. (2014). Efficacy of psychotherapeutic interventions to promote forgiveness: a meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(1), 154–170.
- Rasmussen, K. R., et al. (2019). Meta-analytic connections between forgiveness and health: the moderating effects of forgiveness-related distinctions. Psychology & Health, 34(5), 515–534.
- Fehr, R., Gelfand, M. J., & Nag, M. (2010). The road to forgiveness: a meta-analytic synthesis of its situational and dispositional correlates. Psychological Bulletin, 136(5), 894–914.
