«Θα προσπαθήσεις να μου το κόψεις;»: Τι γίνεται όταν μιλάμε για φετίχ στη θεραπεία

Γιώργος Καλοβάδης · Ψυχολόγος · Ψυχοθεραπευτής · Ψυχοσεξολόγος

Για κάποιον που σκέφτεται να μιλήσει για ένα φετίχ στη θεραπεία, η αβεβαιότητα μπορεί να αρχίζει πριν από την πρώτη συνεδρία. Θα ακουστεί ως άνθρωπος με μια συγκεκριμένη δυσκολία ή θα αντιμετωπιστεί μόνο μέσα από τη σεξουαλική προτίμησή του; Θα μπορεί να διαφωνήσει; Θα του ζητηθεί να περιγράψει περισσότερα απ’ όσα αντέχει;

Η ερώτηση «θα προσπαθήσεις να μου το κόψεις;» δεν είναι εμπόδιο που πρέπει να παρακαμφθεί. Είναι χρήσιμο σημείο εκκίνησης για τη θεραπευτική συνεργασία. Δίνει την ευκαιρία να συζητηθούν οι στόχοι, ο τρόπος αξιολόγησης και τα όρια, πριν ο άνθρωπος αισθανθεί ότι έχει δεσμευτεί σε μια διαδικασία που δεν καταλαβαίνει.

Δεν έρχεσαι στη θεραπεία ως μια προτίμηση

Το φετίχ μπορεί να είναι σημαντικό για εσένα, αλλά δεν περιγράφει ολόκληρη τη ζωή σου. Υπάρχουν σχέσεις, εργασία, αξίες, εμπειρίες και άλλες πλευρές της σεξουαλικότητάς σου. Η αξιολόγηση χρειάζεται να δει αυτή τη συνολική εικόνα. Το ότι αναφέρεις μια ιδιαίτερη προτίμηση δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία σου πρέπει να εξηγηθεί μέσα από αυτήν.

Η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία διαχωρίζει το ασυνήθιστο σεξουαλικό ενδιαφέρον από την παραφιλική διαταραχή. Η ύπαρξη μιας προτίμησης δεν αρκεί για διάγνωση. Χρειάζεται προσοχή στη δυσφορία, στην επίδραση στη λειτουργικότητα και στα ζητήματα βλάβης ή μη συναίνεσης. Η θεραπευτική συζήτηση δεν αντικαθιστά αυτή τη διερεύνηση με το ερώτημα αν κάτι είναι κοινωνικά δημοφιλές.

Τι ζητάς εσύ να αλλάξει;

Δύο άνθρωποι μπορεί να αναφέρουν παρόμοια ενδιαφέροντα, αλλά να ζητούν διαφορετική βοήθεια. Ο ένας θέλει να μιλήσει στον σύντροφό του. Ο άλλος νιώθει ότι οι επιλογές του έχουν περιοριστεί. Κάποιος τρίτος δυσκολεύεται με τη ντροπή, ενώ ένας άλλος ανησυχεί για συμπεριφορά που παραβιάζει όρια. Δεν είναι το ίδιο αίτημα και δεν χρειάζεται να έχουν το ίδιο θεραπευτικό πλάνο.

Αξίζει επίσης να διευκρινιστεί ποιος επιθυμεί την αλλαγή. Έρχεσαι επειδή εσύ δυσκολεύεσαι, επειδή πιέζεσαι από έναν σύντροφο ή επειδή φοβάσαι τι θα πουν οι άλλοι; Αυτοί οι λόγοι μπορεί να συνυπάρχουν. Η αναγνώρισή τους δεν ακυρώνει το αίτημά σου· βοηθά να μη συμφωνηθεί ένας στόχος που εξυπηρετεί μόνο τις προσδοκίες κάποιου άλλου.

Τι μπορεί να ρωτήσει ο θεραπευτής

Μπορεί να σε ρωτήσει πώς βιώνεις την προτίμηση, από πότε την αναγνωρίζεις, αν αφορά κυρίως φαντασία ή πράξη και ποιες συνθήκες συνδέονται με αυτήν. Επίσης, πώς επηρεάζει τις σχέσεις σου, αν υπάρχει ελευθερία επιλογής και τι συμβαίνει όταν δεν μπορείς ή δεν θέλεις να την εκφράσεις. Οι ερωτήσεις αποκτούν νόημα όταν συνδέονται με το αίτημά σου.

Δεν χρειάζεται να δώσεις λεπτομερείς περιγραφές μόνο για να αποδείξεις ειλικρίνεια. Μπορείς να ρωτήσεις γιατί χρειάζεται μια πληροφορία ή να πεις ότι δεν είσαι ακόμη έτοιμος να τη συζητήσεις. Ο θεραπευτής μπορεί να εξηγήσει τι χρειάζεται για την αξιολόγηση και να συνεργαστεί μαζί σου ως προς τον ρυθμό. Η συνεργασία δεν στηρίζεται στην αιφνιδιαστική έκθεση.

Αν υπάρχουν σωματικές δυσκολίες ή μια πρόσφατη αλλαγή στη σεξουαλική λειτουργία, μπορεί να συζητηθεί ιατρική εκτίμηση. Η ύπαρξη ενός φετίχ δεν εξηγεί αυτομάτως πόνο, δυσκολία στύσης ή μεταβολή της επιθυμίας. Η ευρύτερη αξιολόγηση βοηθά να μην παραβλεφθούν παράγοντες που χρειάζονται διαφορετική φροντίδα.

Πώς ξεχωρίζουμε τη ντροπή από αυτό που σε βλάπτει;

Η φράση «νιώθω άσχημα γι’ αυτό» χρειάζεται προσεκτικό άκουσμα. Μπορεί να σημαίνει «φοβάμαι ότι θα με απορρίψουν», «κρύβομαι συνέχεια», «κάνω κάτι που δεν επιλέγω» ή «έχω παραβιάσει μια συμφωνία και θέλω να αναλάβω ευθύνη». Η δυσφορία είναι πραγματική σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, αλλά δεν έχει την ίδια προέλευση ή την ίδια κατεύθυνση δουλειάς.

Η AASECT αντιτίθεται στην παθολογικοποίηση της συναινετικής σεξουαλικής έκφρασης επειδή είναι ασυνήθιστη. Αυτό αποτελεί επαγγελματική θέση για τον σεβασμό της ποικιλομορφίας. Δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά είναι ακίνδυνη ή ότι δεν χρειάζεται αξιολόγηση. Η αποδοχή του ανθρώπου και η σαφής αντιμετώπιση μιας επιβλαβούς πράξης μπορούν να συνυπάρχουν.

Από τη συζήτηση σε ένα συγκεκριμένο πλάνο

Ένα πλάνο χρειάζεται να περιγράφει κάτι περισσότερο από το «να αποδεχτώ τον εαυτό μου» ή «να φύγει το φετίχ». Μπορεί να αφορά την αυτοκριτική, την επικοινωνία με τον σύντροφο, τη διαχείριση συμπεριφοράς που προκαλεί προβλήματα ή την επεξεργασία προηγούμενων εμπειριών. Οι στόχοι συμφωνούνται με βάση όσα προκύπτουν από την αξιολόγηση και μπορούν να αναθεωρούνται.

Ας δούμε ένα υποθετικό παράδειγμα. Ένας άνθρωπος ζητά «να μη ντρέπομαι όταν μιλάω για την προτίμησή μου». Στη συζήτηση διαπιστώνει ότι απολογείται πριν καν ακούσει την αντίδραση του άλλου και δέχεται πράγματα που δεν θέλει για να αποφύγει την απόρριψη. Το πλάνο μπορεί να εστιάσει στην αυτοκριτική, στην έκφραση αναγκών και στα προσωπικά όρια, χωρίς να οριστεί ως επιτυχία η εξαφάνιση της προτίμησης.

Σε άλλη περίπτωση, η δυσκολία μπορεί να αφορά μια συμπεριφορά που απορροφά χρόνο, χρήματα ή παραβιάζει συμφωνίες. Εκεί χρειάζεται διαφορετική αξιολόγηση και πιο συγκεκριμένη δουλειά γύρω από τη συμπεριφορά και τις συνέπειές της. Το ότι χρησιμοποιείται η ίδια λέξη «φετίχ» δεν σημαίνει ότι εφαρμόζεται το ίδιο πρόγραμμα σε όλους.

Χρειάζεται να φέρω τον σύντροφό μου;

Όχι υποχρεωτικά. Μπορείς να ξεκινήσεις ατομικά και να συζητήσεις αν μια κοινή συνάντηση θα είχε νόημα. Αν η δυσκολία αφορά τη σχέση, η παρουσία του άλλου μπορεί να προσφέρει τη δική του οπτική, αλλά δεν είναι αυτόματα κατάλληλη σε κάθε συνθήκη. Χρειάζονται διάθεση, ασφάλεια και σαφής συμφωνία για τον σκοπό της κοινής δουλειάς.

Πριν συνδυαστούν ατομικές και κοινές συνεδρίες, χρειάζεται να εξηγηθεί πώς αντιμετωπίζονται οι πληροφορίες που μοιράζεται ο καθένας. Μην υποθέτεις ότι όλοι οι θεραπευτές ακολουθούν ακριβώς την ίδια πολιτική. Μπορείς να ρωτήσεις τι παραμένει στην ατομική συνάντηση και πώς θα διαχειριστείτε κάτι που επηρεάζει ουσιαστικά την κοινή θεραπεία.

Τι ισχύει για το απόρρητο και τα επαγγελματικά όρια;

Η εμπιστευτικότητα και τα όριά της πρέπει να εξηγούνται με κατανοητό τρόπο. Μπορείς να ρωτήσεις τι καταγράφεται, πώς προστατεύονται οι πληροφορίες σου και σε ποιες περιστάσεις μπορεί να χρειαστεί διαφορετική ενέργεια. Δεν είναι σωστό να σου υπόσχεται κάποιος απόλυτο απόρρητο χωρίς εξαιρέσεις. Οι λεπτομέρειες εξαρτώνται από το νομικό και επαγγελματικό πλαίσιο και συζητούνται πριν βασιστείς σε μια υπόθεση.

Η ψυχοσεξουαλική ψυχοθεραπεία δεν περιλαμβάνει σεξουαλική επαφή με τον θεραπευτή. Η θέση της AASECT για τα επαγγελματικά όρια απαγορεύει τη σεξουαλική συμπεριφορά ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο. Δεν χρειάζεται να επιδείξεις μια σεξουαλική πρακτική ή να εμπλέξεις τον επαγγελματία σε αυτήν για να αποδείξεις το ενδιαφέρον ή τη δυσκολία σου.

Μπορώ να πω ότι κάτι δεν με βοηθά;

Μπορείς να πεις «νιώθω ότι με κρίνεις», «δεν καταλαβαίνω τον στόχο» ή «δεν θέλω να κάνω αυτή την άσκηση». Μια θεραπευτική πρόταση χρειάζεται εξήγηση και συναίνεση. Η διαφωνία δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι αποφεύγεις τη δουλειά. Μπορεί να δείχνει ότι χρειάζεσαι διαφορετικό ρυθμό ή ότι ο στόχος δεν έχει συμφωνηθεί πραγματικά.

Μπορείς επίσης να ρωτήσεις για την εκπαίδευση και την εμπειρία του επαγγελματία στα συγκεκριμένα θέματα. Η ειλικρινής αναγνώριση των ορίων του και μια κατάλληλη παραπομπή είναι προτιμότερες από βεβαιότητες για κάθε είδους δυσκολία. Υποσχέσεις ότι μια προτίμηση θα εξαφανιστεί οριστικά σε συγκεκριμένο αριθμό συνεδριών χρειάζονται ιδιαίτερη επιφύλαξη.

Πώς θα ξέρουμε αν η δουλειά βοηθά;

Μπορείτε να συμφωνήσετε ότι θα επανέρχεστε στους αρχικούς στόχους ανά διαστήματα. Αν ήρθες επειδή δεν μπορούσες να μιλήσεις χωρίς να νιώθεις εξευτελισμό, ίσως έχει σημασία αν τώρα εκφράζεσαι πιο καθαρά. Αν σε απασχολούσε μια συμπεριφορά με αρνητικές συνέπειες, χρειάζεται να εξετάσετε τι αλλάζει συγκεκριμένα σε αυτήν. Η πρόοδος δεν μετριέται με έναν ίδιο δείκτη για όλους.

Μπορεί επίσης να προκύψει ότι ο αρχικός στόχος δεν ήταν ο δικός σου. Ίσως ξεκίνησες λέγοντας «θέλω να εξαφανιστεί η προτίμηση», επειδή αυτή ήταν η μόνη λύση που μπορούσες να φανταστείς. Στην πορεία μπορεί να θελήσεις να δουλέψεις τη μυστικότητα ή μια σύγκρουση στη σχέση. Η αλλαγή στόχου χρειάζεται συζήτηση, όχι σιωπηρή μετατόπιση που δεν καταλαβαίνεις.

Αν δεν βλέπεις όφελος, μπορείς να ζητήσεις επανεκτίμηση: τι έχουμε καταλάβει, τι δοκιμάσαμε και γιατί συνεχίζουμε με αυτόν τον τρόπο; Μια ουσιαστική απάντηση αναγνωρίζει και την αβεβαιότητα. Δεν αποδίδει αυτόματα την απουσία αλλαγής σε δικό σου λάθος. Μπορεί να οδηγήσει σε τροποποίηση του πλάνου, σε πρόσθετη αξιολόγηση ή σε παραπομπή σε επαγγελματία με διαφορετική εξειδίκευση.

Όταν υπάρχει κίνδυνος για άλλον άνθρωπο

Αν υπάρχει πρόθεση ή πραγματικός κίνδυνος να παραβιάσεις τη συναίνεση κάποιου, η ασφάλεια προηγείται. Χρειάζεται άμεση αξιολόγηση, απομάκρυνση από τη συνθήκη κινδύνου και κατάλληλο σχέδιο προστασίας. Η μη επικριτική στάση δεν σημαίνει αποσιώπηση κινδύνου. Επιτρέπει να μιλήσεις καθαρά, ώστε να αντιμετωπιστεί αυτό που συμβαίνει πριν υπάρξει βλάβη.

Στις συναινετικές εμπειρίες ενηλίκων, αντίστοιχα, η θεραπεία μπορεί να σταθεί στην πραγματική δυσκολία χωρίς να δημιουργήσει μια καινούργια απαίτηση συμμόρφωσης. Δεν χρειάζεται να έχεις αποφασίσει από πριν αν θέλεις αποδοχή, αλλαγή ή απλώς κατανόηση. Μπορείς να ξεκινήσεις με την αβεβαιότητά σου. Το τι θα δουλευτεί είναι μέρος της συζήτησης που πρόκειται να κάνετε μαζί.