Συγχώρεση και ψυχική υγεία: βοηθά πάντα;

Συγχώρεση και ψυχική υγεία: βοηθά πάντα;

Η συγχώρεση συχνά παρουσιάζεται σαν ένας ψυχολογικός κανόνας: «αν θέλεις να προχωρήσεις, πρέπει να συγχωρήσεις». Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Για κάποιους ανθρώπους η συγχώρεση μπορεί να μειώσει τον θυμό, την πικρία και τη συνεχή νοητική ενασχόληση με μια αδικία. Για άλλους, η πίεση να συγχωρήσουν γρήγορα μπορεί να γίνει άλλη μία μορφή ακύρωσης του πόνου τους.

Η έρευνα δείχνει ότι η συγχώρεση συνδέεται, κατά μέσο όρο, με καλύτερους δείκτες ψυχικής υγείας και ότι συγκεκριμένες παρεμβάσεις εστιασμένες στη συγχώρεση μπορούν να μειώσουν θυμό, στρες και καταθλιπτικά συμπτώματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η συγχώρεση είναι απαραίτητη για όλους ούτε ότι αποτελεί προϋπόθεση για να επουλωθεί ένα τραύμα.

Το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι «πρέπει να συγχωρήσω;», αλλά «τι θα με βοηθήσει να μην καθορίζει πια αυτή η εμπειρία τη ζωή μου;»

Τι σημαίνει συγχώρεση;

Δεν υπάρχει ένας απολύτως κοινός ορισμός στη βιβλιογραφία. Σε γενικές γραμμές, η συγχώρεση αφορά μια εσωτερική μεταβολή στη σχέση μας με μια προσβολή ή αδικία. Μπορεί να περιλαμβάνει μείωση της επιθυμίας για εκδίκηση, λιγότερη συναισθηματική δέσμευση στην πικρία ή μια διαφορετική στάση απέναντι στον άνθρωπο που μας πλήγωσε.

Η συγχώρεση δεν χρειάζεται να σημαίνει ότι ξαφνικά νιώθουμε θετικά συναισθήματα για τον άλλον. Μπορεί να είναι μια σταδιακή διαδικασία κατά την οποία το γεγονός παραμένει σημαντικό, αλλά δεν καταλαμβάνει πια όλο τον ψυχικό χώρο.

Τι δείχνει η έρευνα;

Μετα-αναλύσεις έχουν βρει ότι η συγχώρεση σχετίζεται με καλύτερη ψυχική υγεία, όπως λιγότερα συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης και μετατραυματικού στρες. Οι συσχετίσεις είναι γενικά ισχυρότερες για την ψυχική παρά για τη σωματική υγεία.

Παράλληλα, μελέτες σε οργανωμένες παρεμβάσεις συγχώρεσης δείχνουν ότι, για ανθρώπους που θέλουν να δουλέψουν προς αυτή την κατεύθυνση, μπορεί να υπάρξει μείωση του θυμού, της εχθρότητας, του στρες και της καταθλιπτικής διάθεσης.

Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία. Το γεγονός ότι η συγχώρεση σχετίζεται με καλύτερη ψυχική υγεία δεν αποδεικνύει ότι όλοι οι άνθρωποι πρέπει να συγχωρήσουν για να αισθανθούν καλύτερα. Σε πολλές μελέτες δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πλήρως αν η συγχώρεση οδηγεί στην καλύτερη ψυχική κατάσταση ή αν οι άνθρωποι που έχουν ήδη αρχίσει να επουλώνονται μπορούν ευκολότερα να συγχωρήσουν.

Ο θυμός δεν είναι αποτυχία

Όταν κάποιος έχει πληγωθεί, ο θυμός μπορεί να αποτελεί φυσιολογική αντίδραση στην αδικία. Μπορεί να σηματοδοτεί ότι παραβιάστηκε ένα όριο, ότι υπήρξε προδοσία ή ότι κάτι σημαντικό χάθηκε.

Η βιαστική προσπάθεια να «ξεπεράσουμε» τον θυμό μπορεί μερικές φορές να λειτουργεί σαν αποφυγή. Αν κάποιος πιέζεται να συγχωρήσει πριν αναγνωρίσει τι του συνέβη, μπορεί να παρακάμψει συναισθήματα που χρειάζονται πρώτα χώρο και νοηματοδότηση.

Ο θεραπευτικός στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε υποχρεωτικά τον θυμό. Είναι να μπορεί να υπάρχει χωρίς να ελέγχει κάθε επιλογή, κάθε σχέση και κάθε σκέψη.

Συγχώρεση και συμφιλίωση δεν είναι το ίδιο

Η συγχώρεση είναι κυρίως εσωτερική διεργασία. Η συμφιλίωση αφορά τη σχέση και χρειάζεται συμμετοχή και των δύο πλευρών.

Για να υπάρξει ασφαλής συμφιλίωση, συνήθως χρειάζονται ανάληψη ευθύνης, αναγνώριση της βλάβης, σταθερή αλλαγή συμπεριφοράς και αποκατάσταση εμπιστοσύνης. Ένας άνθρωπος μπορεί να συγχωρήσει και παρ’ όλα αυτά να αποφασίσει ότι δεν θέλει επαφή.

Αντίστροφα, κάποιος μπορεί να συνεχίσει μια σχέση χωρίς να αισθάνεται ότι έχει συγχωρήσει. Το σημαντικό είναι η επιλογή να μην επιβάλλεται από ενοχή, φόβο ή κοινωνική πίεση.

Τι γίνεται όταν η πληγή προέρχεται από κακοποίηση ή σοβαρή προδοσία;

Σε εμπειρίες κακοποίησης, βίας ή επαναλαμβανόμενης παραβίασης, η συγχώρεση χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η πίεση προς το θύμα να συγχωρήσει μπορεί να υποβαθμίσει τη σοβαρότητα της εμπειρίας και να το οδηγήσει να αμφισβητήσει τα ίδια του τα όρια.

Η ασφάλεια προηγείται. Ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να θυμώσει, να πάρει απόσταση, να βάλει όρια ή να διακόψει μια σχέση. Μπορεί να θεραπευτεί χωρίς να αποκαταστήσει επαφή και χωρίς να φτάσει ποτέ σε μια συνειδητή απόφαση συγχώρεσης.

Αν η συγχώρεση εμφανιστεί αργότερα, μπορεί να είναι αποτέλεσμα της θεραπευτικής επεξεργασίας και όχι προϋπόθεσή της.

Πότε μπορεί να είναι βοηθητική η συγχώρεση;

Η συγχώρεση μπορεί να γίνει βοηθητική όταν ο ίδιος ο άνθρωπος τη θέλει και όταν δεν χρησιμοποιείται για να παρακάμψει την ευθύνη ή την προστασία του εαυτού.

Μπορεί να είναι σημαντική όταν κάποιος παρατηρεί ότι η συνεχής ενασχόληση με την αδικία τον εξαντλεί, όταν η φαντασίωση εκδίκησης έχει γίνει κεντρικό κομμάτι της ζωής του ή όταν θέλει να μειώσει τη συναισθηματική σύνδεση με τον άνθρωπο που τον πλήγωσε.

Η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει κατανόηση του γεγονότος, επεξεργασία του θυμού, αναγνώριση της απώλειας, επαναπροσδιορισμό των ορίων και σταδιακή αλλαγή στο νόημα που έχει η εμπειρία.

Αυτοσυγχώρεση: άλλο πράγμα από την αποποίηση ευθύνης

Η αυτοσυγχώρεση αφορά διαφορετική διεργασία. Δεν σημαίνει «δεν πειράζει αυτό που έκανα». Μπορεί να περιλαμβάνει αναγνώριση της ευθύνης, προσπάθεια επανόρθωσης και την απόφαση ότι ένα λάθος δεν χρειάζεται να καθορίζει ολόκληρη την ταυτότητα.

Η επίμονη αυτοκαταδίκη δεν είναι πάντα ένδειξη ηθικής ωριμότητας. Μπορεί να καθηλώνει τον άνθρωπο στη ντροπή και να δυσκολεύει την πραγματική ανάληψη ευθύνης. Η αυτοσυγχώρεση γίνεται ουσιαστική όταν συνοδεύεται από αλλαγή και όχι όταν χρησιμοποιείται για να αποφύγουμε τις συνέπειες.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι απαραίτητο να συγχωρήσω για να θεραπευτώ;

Όχι. Η συγχώρεση μπορεί να βοηθήσει κάποιους ανθρώπους, αλλά δεν αποτελεί υποχρεωτικό στάδιο της ψυχοθεραπείας ή της ανάρρωσης από μια δύσκολη εμπειρία.

Αν συγχωρήσω, σημαίνει ότι πρέπει να ξαναεμπιστευτώ;

Όχι. Η εμπιστοσύνη χρειάζεται να βασίζεται στη σημερινή συμπεριφορά του άλλου. Μπορεί να συγχωρήσεις και ταυτόχρονα να διατηρήσεις ισχυρά όρια.

Μπορώ να συγχωρήσω χωρίς να ξεχάσω;

Ναι. Η μνήμη μιας σημαντικής πληγής δεν εξαφανίζεται επειδή αλλάζει η στάση μας απέναντί της. Η συγχώρεση δεν απαιτεί λήθη.

Πρέπει ο θεραπευτής να με ενθαρρύνει να συγχωρήσω;

Ο θεραπευτής μπορεί να διερευνήσει τι σημαίνει η συγχώρεση για εσένα, αλλά δεν χρειάζεται να την επιβάλλει ως στόχο. Η κατεύθυνση της θεραπείας πρέπει να συνδέεται με τις δικές σου αξίες και ανάγκες.

Βιβλιογραφία και πηγές

1. Akhtar, S., & Barlow, J. (2018). Forgiveness Therapy for the Promotion of Mental Well-Being: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 19(1), 107–122.
2. Rasmussen, K. R., Stackhouse, M., Boon, S. D., Comstock, K., & Ross, R. (2019). Meta-analytic connections between forgiveness and health: the moderating effects of forgiveness-related distinctions. Psychology & Health, 34(5), 515–534.
3. Wade, N. G., Hoyt, W. T., Kidwell, J. E. M., & Worthington, E. L. (2014). Efficacy of psychotherapeutic interventions to promote forgiveness: a meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(1), 154–170.
4. Fehr, R., Gelfand, M. J., & Nag, M. (2010). The road to forgiveness: a meta-analytic synthesis of its situational and dispositional correlates. Psychological Bulletin, 136(5), 894–914.
5. Davis, D. E., et al. (2015). Forgiving the self and physical and mental health correlates: a meta-analytic review. Journal of Counseling Psychology, 62(2), 329–335.