Έχετε προετοιμαστεί, έχετε εμπειρία και οι άλλοι αναγνωρίζουν τη δουλειά σας. Παρ’ όλα αυτά, λίγο πριν από μια παρουσίαση μπορεί να σκέφτεστε: «Αυτή τη φορά θα καταλάβουν ότι δεν είμαι όσο ικανός νομίζουν». Όταν έρχεται η επιτυχία, τη συνδέετε με την τύχη, με τη βοήθεια των άλλων ή με το ότι εργαστήκατε υπερβολικά.
Αυτή η εμπειρία περιγράφεται συχνά ως «σύνδρομο του απατεώνα». Ο ακριβέστερος όρος στη βιβλιογραφία είναι φαινόμενο του απατεώνα. Δεν σημαίνει ότι κάποιος εξαπατά πραγματικά τους άλλους ούτε αποτελεί από μόνο του επίσημη ψυχιατρική διάγνωση.
Η αμφιβολία είναι ανθρώπινη, ιδιαίτερα όταν αναλαμβάνουμε κάτι καινούργιο. Η δυσκολία αρχίζει όταν η αμφιβολία παραμένει ακόμη και μπροστά σε επαναλαμβανόμενα στοιχεία επάρκειας, δημιουργώντας φόβο, εξάντληση ή την ανάγκη να αποδεικνύουμε διαρκώς την αξία μας.
Τι περιγράφει το φαινόμενο του απατεώνα
Ο όρος έγινε γνωστός από την εργασία των Pauline Clance και Suzanne Imes το 1978. Οι ερευνήτριες περιέγραψαν ανθρώπους με σημαντικά επιτεύγματα οι οποίοι δυσκολεύονταν να εσωτερικεύσουν την επιτυχία τους και φοβούνταν ότι θα αποκαλυφθούν ως ανεπαρκείς.
Έκτοτε το φαινόμενο έχει μελετηθεί σε διαφορετικούς πληθυσμούς και δεν αφορά μόνο γυναίκες ή ανθρώπους μιας συγκεκριμένης επαγγελματικής κατηγορίας. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2020 βρήκε μεγάλη απόκλιση στις εκτιμήσεις συχνότητας, ανάλογα με το δείγμα και τον τρόπο μέτρησης. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος να αποφεύγουμε εύκολους αριθμούς που παρουσιάζονται σαν καθολική αλήθεια.
Το βασικό σημείο είναι ο τρόπος με τον οποίο εξηγούμε όσα έχουμε καταφέρει. Μπορεί να δεχόμαστε το γεγονός ότι ολοκληρώσαμε μια εργασία, αλλά να απορρίπτουμε τη δική μας συμβολή: «Ήταν εύκολο», «με λυπήθηκαν», «απλώς στάθηκα τυχερός».
Η αμφιβολία δεν σημαίνει ότι είμαι ανεπαρκής
Όταν ξεκινάμε μια νέα θέση, ένα μεταπτυχιακό ή έναν ρόλο με περισσότερη ευθύνη, υπάρχουν πράγματα που πράγματι δεν γνωρίζουμε. Το να ζητάμε οδηγίες δεν αποδεικνύει ότι δεν αξίζουμε τη θέση. Δείχνει ότι βρισκόμαστε σε διαδικασία μάθησης.
Ας φανταστούμε τον Αντώνη, ο οποίος προάγεται και για πρώτη φορά συντονίζει μια ομάδα. Γνωρίζει καλά το αντικείμενό του, αλλά δεν έχει εμπειρία σε δύσκολες συζητήσεις με συνεργάτες. Αντί να ξεχωρίσει τη νέα δεξιότητα που χρειάζεται, σκέφτεται: «Έκαναν λάθος που με επέλεξαν». Μια περιορισμένη ανάγκη μάθησης μετατρέπεται έτσι σε συνολική απόφαση για την αξία του.
Μια πιο ακριβής διατύπωση θα ήταν: «Έχω τις γνώσεις για τον ρόλο και χρειάζομαι καθοδήγηση στη διαχείριση ομάδας». Η φράση αυτή δεν είναι τεχνητή θετική σκέψη. Περιλαμβάνει ταυτόχρονα το στοιχείο επάρκειας και το πραγματικό κενό.
Πώς διατηρείται ο κύκλος
Μπροστά σε μια εργασία μπορεί να εμφανιστεί φόβος αποτυχίας ή έκθεσης. Κάποιος προετοιμάζεται υπερβολικά, εξαντλείται και τελικά πετυχαίνει. Αντί να αναγνωρίσει τη γνώση και την προσπάθειά του, συμπεραίνει ότι τα κατάφερε μόνο επειδή εργάστηκε περισσότερο από όσο «θα έπρεπε». Η επιτυχία δεν μειώνει την αμφιβολία· γίνεται νέο στοιχείο ότι πρέπει να πιέζεται ακόμη περισσότερο.
Σε άλλη εκδοχή, η εργασία αναβάλλεται επειδή μοιάζει με δοκιμασία της προσωπικής αξίας. Όταν ολοκληρώνεται την τελευταία στιγμή, η επιτυχία αποδίδεται στην τύχη και μια δυσκολία στον λίγο χρόνο. Και στις δύο περιπτώσεις, δεν δοκιμάζεται ποτέ η πιθανότητα ότι ο άνθρωπος έχει πραγματικές ικανότητες και μπορεί να εργαστεί μέσα σε λογικά όρια.
Ο κύκλος μπορεί να συνοδεύεται από συνεχή σύγκριση. Βλέπουμε την τελική δουλειά των άλλων, αλλά γνωρίζουμε όλες τις δικές μας αμφιβολίες, διορθώσεις και αποτυχημένες απόπειρες. Συγκρίνουμε έτσι τη δική μας εσωτερική διαδικασία με την εξωτερική εικόνα κάποιου άλλου.
Τελειοθηρία και υπερβολική προετοιμασία
Η επιθυμία για καλή δουλειά δεν είναι πρόβλημα. Η τελειοθηρία γίνεται επιβαρυντική όταν μόνο το άψογο αποτέλεσμα θεωρείται αποδεκτό ή όταν ένα λάθος αντιμετωπίζεται ως απόδειξη συνολικής ανικανότητας. Τότε ακόμη και μια συνηθισμένη εργασία αποκτά υπερβολικό βάρος.
Ο Αντώνης μπορεί να ξαναγράφει ένα απλό μήνυμα πολλές φορές, να αποφεύγει να αναθέσει δουλειά ή να μένει διαθέσιμος όλες τις ώρες. Βραχυπρόθεσμα νιώθει ότι μειώνει τον κίνδυνο. Μακροπρόθεσμα εξαντλείται και δεν συγκεντρώνει ποτέ εμπειρία ότι μπορεί να είναι επαρκής χωρίς να ελέγχει τα πάντα.
Χρήσιμο είναι να οριστούν πριν από την έναρξη τα κριτήρια μιας αρκετά καλής ολοκλήρωσης. Τι χρειάζεται οπωσδήποτε; Ποια διόρθωση θα βελτιώσει ουσιαστικά το αποτέλεσμα και ποια αφορά μια λεπτομέρεια που δεν αλλάζει το νόημα; Τα όρια αυτά χρειάζεται να προσαρμόζονται στη σημασία της εργασίας.
Αναβλητικότητα: Γιατί αναβάλλουμε και πώς κάνουμε την αρχή
Η επιτυχία μπορεί να έχει περισσότερες από μία αιτίες
Η τύχη, οι ευκαιρίες και η βοήθεια των άλλων επηρεάζουν πράγματι τη ζωή μας. Δεν χρειάζεται να τα αρνηθούμε για να αναγνωρίσουμε τη δική μας συμβολή. Ένας συνεργάτης μπορεί να μας άνοιξε μια πόρτα, αλλά εμείς προετοιμαστήκαμε, ανταποκριθήκαμε και συνεχίσαμε να μαθαίνουμε.
Δοκιμάστε να περιγράψετε ένα επίτευγμα χωρίς τις δύο ακραίες εκδοχές «τα έκανα όλα μόνος μου» και «δεν έκανα τίποτα». Ποιες συνθήκες βοήθησαν; Ποιες αποφάσεις πήρατε; Ποιες δεξιότητες χρησιμοποιήσατε; Τι μάθατε στην πορεία; Αυτή η καταγραφή δημιουργεί μια πληρέστερη εικόνα.
Αν μια επιτυχία αποδίδεται πάντα σε εξωτερικούς παράγοντες, ρωτήστε πώς θα εξηγούσατε το ίδιο αποτέλεσμα αν αφορούσε έναν συνάδελφο. Συχνά αναγνωρίζουμε στους άλλους προσπάθεια και ικανότητα που θεωρούμε αυτονόητη ή ασήμαντη όταν αφορά εμάς.
Από τη γενική αυτοκριτική στα συγκεκριμένα στοιχεία
Οι γενικές κρίσεις, όπως «δεν είμαι αρκετός», δεν μας λένε τι χρειάζεται να αλλάξει. Ένα αρχείο συγκεκριμένων παραδειγμάτων μπορεί να βοηθήσει: ποια ήταν η εργασία, ποια ήταν η δική σας συμβολή, τι ανατροφοδότηση λάβατε και τι θα κάνατε διαφορετικά την επόμενη φορά.
Δεν χρειάζεται να κρατάτε μόνο επαίνους. Μια χρήσιμη καταγραφή περιλαμβάνει και δυσκολίες. Για παράδειγμα: «Η παρουσίαση ήταν κατανοητή, αλλά στις ερωτήσεις μίλησα πολύ γρήγορα. Θα προετοιμάσω δύο σύντομες απαντήσεις». Έτσι η κριτική μετατρέπεται σε πληροφορία για συμπεριφορά, χωρίς να γίνεται ετυμηγορία για ολόκληρο τον άνθρωπο.
Όταν λαμβάνετε ένα γενικό «μπράβο», μπορείτε να ρωτήσετε τι ακριβώς λειτούργησε. Η συγκεκριμένη ανατροφοδότηση είναι πιο εύκολο να αξιοποιηθεί από μια γενική επιβεβαίωση, ιδιαίτερα αν έχετε συνηθίσει να απορρίπτετε τα θετικά σχόλια ως ευγένεια.
Πώς δεχόμαστε ένα λάθος χωρίς να ακυρώνουμε τα πάντα
Το λάθος δεν είναι απόδειξη ότι όλες οι προηγούμενες επιτυχίες ήταν ψεύτικες. Μπορεί να δείχνει ελλιπή πληροφορία, κακή εκτίμηση χρόνου, ανάγκη εξάσκησης ή μια απόφαση που δεν λειτούργησε. Χρειάζεται να αναλάβουμε την ευθύνη που μας αναλογεί, χωρίς να προσθέτουμε μια συνολική καταδίκη.
Μια πρακτική σειρά ερωτήσεων είναι: Τι συνέβη; Ποια ήταν η επίδραση; Τι μπορώ να διορθώσω τώρα; Τι θα αλλάξω την επόμενη φορά; Αν ο Αντώνης έδωσε ασαφή οδηγία, μπορεί να το αναγνωρίσει, να ξεκαθαρίσει το ζητούμενο και να συμφωνήσει έναν τρόπο ελέγχου. Δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι ήταν πάντα άριστος συντονιστής.
Η ανάληψη ευθύνης και η αυτοσυμπόνια μπορούν να συνυπάρχουν. Η σκληρή αυτοτιμωρία δεν εγγυάται μεγαλύτερη αξιοπιστία. Μερικές φορές καταναλώνει την ενέργεια που θα χρειαζόταν για την επανόρθωση και τη μάθηση.
Ο ρόλος του περιβάλλοντος
Δεν δημιουργούνται όλες οι αμφιβολίες αποκλειστικά μέσα μας. Ασαφή κριτήρια αξιολόγησης, αντικρουόμενες οδηγίες, έλλειψη ανατροφοδότησης ή ένα περιβάλλον όπου τα λάθη τιμωρούνται δυσανάλογα μπορούν να ενισχύσουν την ανασφάλεια. Το ίδιο ισχύει όταν κάποιος συναντά προκατάληψη ή αισθάνεται ότι πρέπει να εκπροσωπήσει μια ολόκληρη ομάδα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συμβουλή «πίστεψε περισσότερο στον εαυτό σου» είναι ελλιπής. Χρειάζεται επίσης σαφήνεια από τον οργανισμό, δίκαια κριτήρια, πρόσβαση σε καθοδήγηση και δυνατότητα να γίνονται ερωτήσεις χωρίς ταπείνωση. Η ατομική ενδυνάμωση δεν αντικαθιστά την ευθύνη του περιβάλλοντος.
Μπορούμε να εξετάσουμε τι είναι στον έλεγχό μας και τι χρειάζεται συλλογική ή διοικητική αλλαγή. Ένα αίτημα για γραπτές προτεραιότητες, τακτική ανατροφοδότηση ή σαφή κατανομή ρόλων μπορεί να είναι πιο ουσιαστικό από το να προσπαθούμε μόνοι μας να ανεχτούμε μια μόνιμη ασάφεια.
Όταν η αξία μας εξαρτάται από την απόδοση
Μερικές φορές η δυσκολία δεν αφορά μόνο το αν μια εργασία θα πάει καλά. Η επαγγελματική ή ακαδημαϊκή επίδοση έχει γίνει ο βασικός τρόπος με τον οποίο μετράμε την αξία μας. Τότε ένας έπαινος προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, αλλά η επόμενη εργασία μοιάζει ξανά με εξέταση που πρέπει να περάσουμε.
Η διεύρυνση της ταυτότητας δεν σημαίνει ότι μειώνουμε τη σημασία της δουλειάς μας. Σημαίνει ότι θυμόμαστε και άλλους ρόλους, σχέσεις, ενδιαφέροντα και αξίες. Μπορεί να είμαστε αφοσιωμένοι επαγγελματίες και ταυτόχρονα φίλοι, γονείς, σύντροφοι, άνθρωποι που μαθαίνουν, ξεκουράζονται και μερικές φορές αποτυγχάνουν.
Αν η ξεκούραση επιτρέπεται μόνο μετά από ένα άψογο αποτέλεσμα, η γραμμή τερματισμού μετακινείται συνεχώς. Ένα σαφές τέλος στην εργάσιμη ημέρα ή μια δραστηριότητα χωρίς στόχο επίδοσης μπορεί να βοηθήσει να μην καταλαμβάνει η αξιολόγηση ολόκληρη τη ζωή.
Η συζήτηση με έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης
Ένας μέντορας, ένας συνάδελφος ή ένας φίλος μπορεί να προσφέρει οπτική, αρκεί η συζήτηση να μην περιοριστεί σε μια επανάληψη του «μα φυσικά είσαι τέλειος». Μπορείτε να ζητήσετε συγκεκριμένη βοήθεια: «Ποια δύο σημεία θεωρείς ότι χειρίζομαι καλά και ποια δεξιότητα χρειάζεται να αναπτύξω;».
Είναι επίσης ανακουφιστικό να ακούμε ότι και άλλοι έμπειροι άνθρωποι αισθάνονται αβεβαιότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν την ίδια εμπειρία ούτε ότι η δυσφορία πρέπει να αγνοηθεί. Μπορεί όμως να διορθώσει την εντύπωση ότι οι ικανοί άνθρωποι γνωρίζουν πάντα τι κάνουν και δεν ζητούν ποτέ βοήθεια.
Αν επιλέξετε να μιλήσετε στον εργασιακό χώρο, σκεφτείτε ποιος έχει δείξει ότι διαχειρίζεται με σεβασμό προσωπικές πληροφορίες. Δεν οφείλετε να αποκαλύψετε περισσότερα από όσα σας κάνουν να νιώθετε ασφαλείς. Μπορείτε να ζητήσετε καθοδήγηση για μια συγκεκριμένη εργασία χωρίς να μοιραστείτε ολόκληρη την εσωτερική σας δυσκολία.
Αυτοφροντίδα: Πώς να φροντίζω ουσιαστικά τον εαυτό μου
Τι μπορούν να κάνουν οι υπεύθυνοι μιας ομάδας
Οι σαφείς προσδοκίες βοηθούν όλους, όχι μόνο όσους νιώθουν σαν «απατεώνες». Ένας υπεύθυνος μπορεί να εξηγήσει τι σημαίνει επιτυχής ολοκλήρωση, ποια λάθη είναι αναμενόμενα στη μάθηση και πότε πρέπει να ζητείται βοήθεια. Η έλλειψη αυτών των πληροφοριών αφήνει χώρο σε προσωπικές και συχνά αυστηρές ερμηνείες.
Η ανατροφοδότηση χρειάζεται να είναι τακτική και συγκεκριμένη. Αν δίνεται μόνο όταν υπάρχει πρόβλημα, η σιωπή δεν μεταφράζεται εύκολα σε ένδειξη επάρκειας. Αντίστοιχα, ο υπερβολικός έπαινος χωρίς παραδείγματα μπορεί να ακούγεται μη πειστικός.
Χρειάζεται επίσης να εξετάζεται ποιος ακούγεται στις συναντήσεις, ποιος λαμβάνει ευκαιρίες και ποιος επιβαρύνεται με αόρατη εργασία. Η επαγγελματική αυτοπεποίθηση δεν καλλιεργείται μόνο με σεμινάρια προσωπικής ανάπτυξης. Συνδέεται και με πραγματικές συνθήκες συμμετοχής και αναγνώρισης.
Όταν αναλαμβάνουμε κάτι καινούργιο
Στις πρώτες εβδομάδες ενός νέου ρόλου, κρατήστε μια λίστα με όσα χρειάζεται να μάθετε και με τους ανθρώπους από τους οποίους μπορείτε να ζητήσετε πληροφορίες. Η λίστα αυτή μετατρέπει το αόριστο «δεν ξέρω αρκετά» σε συγκεκριμένα ερωτήματα που μπορούν σταδιακά να απαντηθούν.
Συμφωνήστε, όπου είναι δυνατόν, πότε θα γίνεται ανατροφοδότηση. Αν περιμένετε μόνο την τελική αξιολόγηση, κάθε μικρή αβεβαιότητα μπορεί να μεγαλώνει χωρίς διόρθωση. Μια σύντομη συνάντηση για τις προτεραιότητες επιτρέπει να προσαρμοστείτε πριν επενδύσετε πολύ χρόνο σε λάθος κατεύθυνση.
Αφήστε επίσης χώρο για την περίοδο προσαρμογής. Η σύγκριση της πρώτης σας εβδομάδας με την πέμπτη χρονιά ενός συναδέλφου παραλείπει την εμπειρία που εκείνος έχει ήδη αποκτήσει. Ρωτήστε ποια πρόοδος είναι ρεαλιστική στο συγκεκριμένο στάδιο.
Μικρές δοκιμές στην καθημερινότητα
Επιλέξτε μια εργασία μέτριας σημασίας και ορίστε πόση προετοιμασία είναι αρκετή. Παραδώστε την όταν καλύπτει τα συμφωνημένα κριτήρια και παρατηρήστε το αποτέλεσμα. Στόχος δεν είναι να εργαστείτε απρόσεκτα, αλλά να συγκεντρώσετε εμπειρία ότι η ποιότητα δεν απαιτεί πάντα εξάντληση.
Την επόμενη φορά που θα δεχθείτε έπαινο, δοκιμάστε να πείτε απλώς «ευχαριστώ» πριν εξηγήσετε γιατί δεν τον αξίζετε. Αργότερα μπορείτε να καταγράψετε σε τι ακριβώς αναφερόταν. Η αποδοχή ενός σχολίου δεν σημαίνει ότι συμφωνείτε πως δεν έχετε αδυναμίες.
Δοκιμάστε επίσης να ονομάσετε μία δεξιότητα που έχετε και μία που αναπτύσσετε. Για παράδειγμα: «Μπορώ να οργανώσω καλά σύνθετες πληροφορίες και μαθαίνω να τις παρουσιάζω πιο σύντομα». Η συνύπαρξη ικανότητας και μάθησης είναι πιο ρεαλιστική από την απαίτηση να διαλέξουμε ανάμεσα στο “ειδικός” και στο “ανίκανος”.
Πότε μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία
Αν ο φόβος έκθεσης οδηγεί σε επίμονη αγωνία, αποφυγή ευκαιριών, εξάντληση ή δυσκολία στις σχέσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει χώρο για να εξεταστεί το μοτίβο. Δεν χρειάζεται να περιμένετε μέχρι η δυσκολία να γίνει ακραία για να ζητήσετε υποστήριξη.
Η συζήτηση μπορεί να περιλαμβάνει τις απαιτήσεις που έχετε εσωτερικεύσει, τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύετε επιτυχίες και λάθη, αλλά και τις πραγματικές συνθήκες στο περιβάλλον σας. Δεν υπάρχει μία τεχνική που να ταιριάζει σε όλους και δεν χρειάζεται να υιοθετήσετε έναν χαρακτηρισμό για να δουλέψετε πάνω σε συγκεκριμένες δυσκολίες.
Ο στόχος δεν είναι να μην αμφιβάλλετε ποτέ. Είναι να μπορείτε να αξιολογείτε τα στοιχεία πιο δίκαια, να ζητάτε όσα χρειάζεστε και να αναλαμβάνετε προκλήσεις χωρίς να πρέπει κάθε φορά να αποδεικνύετε ότι αξίζετε να βρίσκεστε εκεί.