Αντικαταθλιπτικά και αγχολυτικά στην Ελλάδα: τι δείχνουν πραγματικά τα δεδομένα;
Η χρήση ψυχιατρικών φαρμάκων συζητιέται συχνά με δύο ακραίους τρόπους: είτε ως ένδειξη ότι «όλοι παίρνουν χάπια», είτε ως κάτι που δεν χρειάζεται καμία κριτική συζήτηση. Και οι δύο προσεγγίσεις απλοποιούν υπερβολικά ένα σύνθετο ζήτημα.
Τα αντικαταθλιπτικά και τα αγχολυτικά είναι διαφορετικές κατηγορίες φαρμάκων, με διαφορετικές ενδείξεις, οφέλη και κινδύνους. Για πολλούς ανθρώπους αποτελούν σημαντικό και μερικές φορές απαραίτητο μέρος της θεραπείας. Ταυτόχρονα, η μακροχρόνια χρήση, η ακατάλληλη συνταγογράφηση ή η λήψη χωρίς επαρκή παρακολούθηση χρειάζονται προσοχή.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι «φάρμακα ή ψυχοθεραπεία;». Είναι: ποια παρέμβαση χρειάζεται ο συγκεκριμένος άνθρωπος, για ποια δυσκολία, για πόσο χρόνο και με ποια παρακολούθηση;
Τι δείχνουν τα στοιχεία για την Ελλάδα;
Σύμφωνα με το Country Health Profile της Ελλάδας από OECD και Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η κατανάλωση αντικαταθλιπτικών αυξήθηκε από 44,7 καθορισμένες ημερήσιες δόσεις (DDD) ανά 1.000 κατοίκους την ημέρα το 2013 σε 73,1 το 2022. Στην ίδια περίοδο, η κατανάλωση αγχολυτικών αυξήθηκε από 23,4 σε 32,1 DDD ανά 1.000 κατοίκους την ημέρα.
Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν μια σαφή μακροχρόνια αύξηση. Δεν μας λένε όμως από μόνοι τους αν η αύξηση είναι «καλή» ή «κακή», ούτε αν οφείλεται σε υπερσυνταγογράφηση.
Σε επίπεδο OECD, η χρήση αντικαταθλιπτικών αυξήθηκε περισσότερο από 40% μεταξύ 2013 και 2023. Ο ίδιος ο OECD επισημαίνει ότι αυτή η τάση μπορεί να αντανακλά περισσότερους από έναν παράγοντες: μεγαλύτερη επιβάρυνση ψυχικής υγείας, καλύτερη αναγνώριση και διάγνωση, αλλαγές στις κλινικές οδηγίες, αυξημένη διαθεσιμότητα θεραπείας και μεγαλύτερη διάρκεια συνταγογράφησης.
Αντικαταθλιπτικά
Χρησιμοποιούνται κυρίως στην κατάθλιψη, αλλά και σε αρκετές αγχώδεις διαταραχές, OCD, PTSD και άλλες κλινικές καταστάσεις. Συνήθως χρειάζονται εβδομάδες για να εμφανιστεί το πλήρες θεραπευτικό αποτέλεσμα.
Αγχολυτικά
Ο όρος συχνά χρησιμοποιείται για βενζοδιαζεπίνες και συναφή φάρμακα που δρουν γρήγορα στο άγχος. Έχουν διαφορετικό προφίλ κινδύνου και μπορεί να προκαλέσουν ανοχή, εξάρτηση και συμπτώματα στέρησης όταν χρησιμοποιούνται μακροχρόνια.
Γιατί αυξάνεται η χρήση αντικαταθλιπτικών;
Δεν υπάρχει μία εξήγηση. Τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί η αναγνώριση της κατάθλιψης και των αγχωδών διαταραχών, ενώ περισσότεροι άνθρωποι απευθύνονται σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Αυτό από μόνο του μπορεί να αυξάνει τη συνταγογράφηση χωρίς να σημαίνει ότι υπάρχει υπερθεραπεία.
Παράλληλα, οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες χρησιμοποιούν αντικαταθλιπτικά σε περισσότερες διαγνώσεις από ό,τι παλαιότερα, ενώ αρκετοί άνθρωποι παραμένουν σε θεραπεία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα όταν υπάρχει υποτροπιάζουσα ή χρόνια συμπτωματολογία.
Κοινωνικοί παράγοντες — οικονομική ανασφάλεια, ανεργία, απομόνωση, απώλεια, χρόνια πίεση — μπορούν επίσης να επιβαρύνουν την ψυχική υγεία. Ωστόσο, δεν μπορούμε να συμπεράνουμε από τα στοιχεία κατανάλωσης ότι ένας συγκεκριμένος κοινωνικός παράγοντας «προκάλεσε» την αύξηση των φαρμάκων.
Αντικαταθλιπτικά: τι χρειάζεται να γνωρίζουμε;
Τα αντικαταθλιπτικά δεν προκαλούν «εθισμό» με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να προκαλέσουν οι βενζοδιαζεπίνες ή άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες. Μπορούν όμως να προκαλέσουν συμπτώματα διακοπής όταν σταματούν απότομα, ιδιαίτερα μετά από μακροχρόνια χρήση.
Γι’ αυτό η μείωση της δόσης χρειάζεται να γίνεται σταδιακά και σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό. Το ότι κάποιος δυσκολεύεται να διακόψει ένα αντικαταθλιπτικό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι «εθισμένος»· μπορεί να βιώνει συμπτώματα απότομης διακοπής ή επιστροφή της αρχικής διαταραχής.
Οι ανεπιθύμητες ενέργειες διαφέρουν ανά φάρμακο και άνθρωπο. Μπορεί να περιλαμβάνουν γαστρεντερικά συμπτώματα, μεταβολές στον ύπνο, βάρος, διέγερση ή σεξουαλικές δυσκολίες. Η αξιολόγηση του οφέλους και των παρενεργειών χρειάζεται να είναι εξατομικευμένη.
Αγχολυτικά και βενζοδιαζεπίνες: διαφορετικό ζήτημα
Οι βενζοδιαζεπίνες μπορούν να μειώσουν γρήγορα το έντονο άγχος και να είναι χρήσιμες σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Η ταχεία δράση τους είναι όμως και ένας λόγος που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
Με τη μακροχρόνια χρήση μπορεί να εμφανιστούν ανοχή, σωματική εξάρτηση, γνωστικές επιδράσεις και αυξημένος κίνδυνος πτώσεων σε μεγαλύτερες ηλικίες. Η απότομη διακοπή μπορεί να προκαλέσει σοβαρά συμπτώματα στέρησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι βενζοδιαζεπίνες είναι «κακά φάρμακα». Σημαίνει ότι χρειάζονται σαφή ένδειξη, επανεκτίμηση και σχέδιο διάρκειας ή σταδιακής διακοπής όταν αυτό ενδείκνυται.
Φάρμακα ή ψυχοθεραπεία;
Το δίλημμα συχνά τίθεται λανθασμένα. Για ορισμένες ήπιες δυσκολίες μπορεί να είναι κατάλληλη πρώτα η ψυχοθεραπεία. Σε άλλες περιπτώσεις, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα είναι μέτρια ή σοβαρά, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να είναι σημαντική ή απαραίτητη.
Σε αρκετές διαταραχές, ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας και ψυχοθεραπείας μπορεί να είναι πιο χρήσιμος από μία μόνο παρέμβαση, ανάλογα με τη διάγνωση και τη βαρύτητα.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι «αντίδοτο στα φάρμακα». Μπορεί να δουλέψει παράλληλα με αυτά πάνω σε μοτίβα σκέψης, σχέσεις, αποφυγή, τραύμα, συναισθηματική ρύθμιση και δεξιότητες που δεν αλλάζουν αυτόματα επειδή μειώθηκαν τα συμπτώματα.
Το πρόβλημα δεν είναι η φαρμακευτική αγωγή — είναι η θεραπεία χωρίς επανεκτίμηση
Ένα φάρμακο που ξεκίνησε σωστά μπορεί να συνεχίζεται για χρόνια χωρίς να επανεξετάζεται αν παραμένει αναγκαίο, αν η δόση είναι κατάλληλη ή αν υπάρχουν ανεπιθύμητες ενέργειες.
Αντίστροφα, η πρόωρη διακοπή επειδή κάποιος αισθάνθηκε καλύτερα μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο υποτροπής σε ορισμένες διαταραχές. Η διάρκεια της θεραπείας δεν πρέπει να αποφασίζεται από γενικούς κανόνες ή από συμβουλές στο διαδίκτυο.
Η καλή φροντίδα χρειάζεται διάγνωση, ενημερωμένη συναίνεση, παρακολούθηση και τακτική επανεκτίμηση.
Τι δεν πρέπει να κάνουμε μόνοι μας;
- Να ξεκινάμε ψυχιατρικό φάρμακο επειδή βοήθησε κάποιον γνωστό μας.
- Να αυξάνουμε ή να μειώνουμε μόνοι μας τη δόση.
- Να διακόπτουμε απότομα αντικαταθλιπτικά ή βενζοδιαζεπίνες.
- Να συνδυάζουμε φάρμακα με αλκοόλ ή άλλες ουσίες χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
- Να θεωρούμε ότι η απουσία άμεσου αποτελέσματος σημαίνει ότι ένα αντικαταθλιπτικό «δεν δουλεύει».
- Να θεωρούμε ότι η λήψη φαρμάκου είναι ένδειξη αδυναμίας.
Η πρόσβαση στην ψυχική φροντίδα παραμένει μέρος της συζήτησης
Η χρήση φαρμάκων δεν μπορεί να αξιολογηθεί ανεξάρτητα από το σύστημα ψυχικής υγείας. Αν η πρόσβαση σε ψυχοθεραπεία, κοινοτικές υπηρεσίες ή τακτική ψυχιατρική παρακολούθηση είναι περιορισμένη, το φάρμακο μπορεί στην πράξη να γίνεται η πιο εύκολα διαθέσιμη παρέμβαση.
Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια επενδύει σε μεταρρυθμίσεις των υπηρεσιών υγείας και ψυχικής υγείας, αλλά οι ανάγκες για προσβασιμότητα, συνέχεια φροντίδας και συντονισμό παραμένουν σημαντικές.
Μια ολοκληρωμένη πολιτική ψυχικής υγείας δεν χρειάζεται να είναι «κατά των φαρμάκων». Χρειάζεται να διασφαλίζει ότι ο άνθρωπος έχει πραγματικές θεραπευτικές επιλογές.
Συχνές ερωτήσεις
Τα αντικαταθλιπτικά αλλάζουν την προσωπικότητα;
Ο στόχος τους δεν είναι να αλλάξουν την προσωπικότητα. Όταν είναι αποτελεσματικά, μειώνουν συμπτώματα όπως κατάθλιψη, άγχος ή ιδεοληψίες. Αν κάποιος νιώθει συναισθηματικό «μούδιασμα» ή άλλες ενοχλητικές αλλαγές, χρειάζεται να το συζητήσει με τον γιατρό του.
Τα αντικαταθλιπτικά προκαλούν εξάρτηση;
Δεν θεωρούνται εξαρτησιογόνα με τον τρόπο που θεωρούνται οι βενζοδιαζεπίνες. Μπορούν όμως να προκαλέσουν συμπτώματα διακοπής όταν σταματούν απότομα.
Μπορώ να κόψω το αγχολυτικό όταν αισθανθώ καλύτερα;
Όχι χωρίς ιατρικό σχέδιο. Ιδιαίτερα μετά από παρατεταμένη χρήση βενζοδιαζεπινών, η απότομη διακοπή μπορεί να είναι επικίνδυνη και χρειάζεται σταδιακή μείωση υπό ιατρική επίβλεψη.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να με βοηθήσει να μειώσω τα φάρμακα;
Μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση συμπτωμάτων και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων, αλλά η απόφαση για μείωση ή διακοπή φαρμάκου παραμένει ιατρική απόφαση και χρειάζεται συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό.
Βιβλιογραφία και πηγές
- OECD/European Observatory on Health Systems and Policies. (2023). Greece: Country Health Profile 2023.
- OECD. (2025). Health at a Glance 2025: OECD Indicators.
- National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management (NG222).
- National Institute for Health and Care Excellence. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management (CG113).
- World Health Organization. Evidence-based guidance on pharmacological and psychological treatment of mental disorders.