Η γονεοποίηση μπορεί να κρύβεται πίσω από έναν έπαινο που άκουγες συχνά: «Εσύ είσαι ώριμος, καταλαβαίνεις». Ίσως ήσουν το παιδί που δεν ζητούσε πολλά, που καταλάβαινε πότε ένας γονιός δεν ήταν καλά, που προσπαθούσε να κρατήσει ήρεμο το σπίτι. Οι άλλοι έβλεπαν την υπευθυνότητά σου. Εσύ μπορεί να μην είχες κάποιον να στηριχτείς όταν κουραζόσουν.
Αν αυτή η περιγραφή σου θυμίζει κάτι, δεν χρειάζεται να ακυρώσεις όσα έκανες ή τις ικανότητες που ανέπτυξες. Μπορείς όμως να αναρωτηθείς τι κόστος είχαν και αν σήμερα εξακολουθείς να αισθάνεσαι ότι πρέπει να είσαι ο ενήλικος για όλους.
Τι είναι η γονεοποίηση
Με τον όρο γονεοποίηση περιγράφεται η ανάληψη ρόλων και ευθυνών ενηλίκου από ένα παιδί, όταν αυτοί ξεπερνούν όσα είναι κατάλληλα για την ηλικία και τη θέση του. Οι ευθύνες μπορεί να είναι πρακτικές, όπως εκτεταμένη φροντίδα άλλων μελών, ή συναισθηματικές, όπως η διαχείριση της ψυχικής κατάστασης ενός γονιού.
Δεν είναι κάθε βοήθεια στο σπίτι γονεοποίηση. Οι μικρές δουλειές, η συνεργασία και η φροντίδα μεταξύ μελών μιας οικογένειας μπορούν να είναι μέρος της ανάπτυξης. Χρειάζεται να εξεταστούν η ένταση, η διάρκεια, η ηλικία, η διαθέσιμη υποστήριξη και το αν υπήρχε χώρος για τις ανάγκες του παιδιού.
Μια οικογένεια μπορεί επίσης να βρεθεί σε δύσκολες συνθήκες λόγω ασθένειας, απώλειας ή οικονομικής ανάγκης. Η κατανόηση του πλαισίου έχει σημασία. Δεν αναιρεί όμως το δικαίωμα του παιδιού σε φροντίδα ούτε σημαίνει ότι η επιβάρυνσή του πρέπει να παραμείνει αόρατη για να μη φανεί άδικη η οικογένεια.
Το παιδί που ακούει περισσότερα από όσα αντέχει
Ένα παιδί μπορεί να γίνεται ο έμπιστος συνομιλητής για τη συζυγική δυσφορία ενός γονιού. Να ακούει λεπτομέρειες που δεν μπορεί να διαχειριστεί. Να καλείται να πάρει το μέρος κάποιου ή να παρηγορεί τον ενήλικο μετά από κάθε σύγκρουση. Μπορεί τότε να αισθάνεται σημαντικό και ταυτόχρονα παγιδευμένο.
Η οικειότητα δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην αντιστροφή των ρόλων. Ένας γονιός μπορεί να μοιράζεται με κατάλληλο τρόπο ότι δυσκολεύεται, χωρίς να κάνει το παιδί υπεύθυνο για τη λύση ή τη συναισθηματική του σταθερότητα. Αυτή η διαφορά συχνά γίνεται πιο κατανοητή χρόνια αργότερα.
Σε ένα υποθετικό παράδειγμα, ένα παιδί ακυρώνει την έξοδο με φίλους επειδή φοβάται ότι ο γονιός του θα στενοχωρηθεί αν μείνει μόνος. Κανείς δεν του λέει απαραίτητα «μη φύγεις». Μπορεί όμως να έχει μάθει ότι η δική του ανεξαρτησία συνοδεύεται από ενοχή. Για να κατανοηθεί αυτή η κατάσταση, χρειάζεται να δούμε το επαναλαμβανόμενο μοτίβο, όχι μόνο ένα απόγευμα.
Οι ικανότητες και η κούραση μπορούν να συνυπάρχουν
Ίσως έγινες οργανωτικός, προσεκτικός και ευαίσθητος στις ανάγκες των άλλων. Δεν χρειάζεται να αποκηρύξεις αυτές τις πλευρές σου. Το ερώτημα είναι αν μπορείς να τις χρησιμοποιείς με επιλογή ή αν αισθάνεσαι υποχρεωμένος να τις επιστρατεύεις ακόμη κι όταν δεν έχεις δυνάμεις.
Η έρευνα για τη γονεοποίηση περιγράφει διαφορετικές εκβάσεις και αναδεικνύει τη σημασία του πλαισίου και της υποστήριξης. Δεν υπάρχει μία αναπόφευκτη ενήλικη ταυτότητα για όσους ανέλαβαν πρόωρες ευθύνες. Η αναγνώριση μιας δυσκολίας δεν πρέπει να μετατρέπεται σε πρόβλεψη ότι όλες οι σχέσεις σου θα επαναλαμβάνουν το παρελθόν.
Όταν η ευθύνη ακολουθεί και στις σχέσεις
Σήμερα μπορεί να αναλαμβάνεις να προλάβεις κάθε δυσαρέσκεια. Να δυσκολεύεσαι να ζητήσεις φροντίδα από έναν σύντροφο. Να αισθάνεσαι πως, αν κάποιος θυμώσει ή στενοχωρηθεί, οφείλεις να διορθώσεις αμέσως την κατάσταση. Αυτά τα μοτίβα μπορούν να έχουν πολλές αφετηρίες· η γονεοποίηση είναι μία πιθανότητα που χρειάζεται προσεκτική διερεύνηση.
Μια χρήσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στο «νοιάζομαι για εσένα» και στο «είμαι υπεύθυνος να μη δυσκολευτείς ποτέ». Το πρώτο αφήνει χώρο για σχέση. Το δεύτερο μπορεί να σε κρατά σε διαρκή επιφυλακή. Οι άνθρωποι που αγαπάς μπορούν να χρειάζονται στήριξη χωρίς να γίνεται κάθε συναίσθημά τους δική σου υποχρέωση.
Το ότι μπορούσες να τα καταφέρεις δεν σημαίνει ότι δεν χρειαζόσουν κι εσύ κάποιον να σε φροντίσει.
Η ενοχή όταν προσπαθείς να αλλάξεις θέση
Αν για χρόνια ήσουν εκείνος που αναλάμβανε τα πάντα, μια μικρή αλλαγή μπορεί να μοιάζει τεράστια. Το «σήμερα δεν μπορώ» ίσως φέρνει σκέψεις ότι εγκαταλείπεις τους άλλους. Η ενοχή αξίζει να ακουστεί, αλλά δεν χρειάζεται να αποφασίζει μόνη της τι θα κάνεις.
Η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα απότομη απομάκρυνση. Μπορεί να περιλαμβάνει πιο συγκεκριμένες συμφωνίες, μοίρασμα ευθυνών, αναζήτηση εξωτερικής βοήθειας ή χρόνο για να εξετάσεις τι πραγματικά μπορείς να προσφέρεις. Αν φροντίζεις σήμερα έναν άρρωστο συγγενή, υπάρχουν πρακτικές ανάγκες που δεν λύνονται με ένα σύνθημα περί ορίων.
Γι’ αυτό χρειάζεται να χωρούν στη συζήτηση οι οικονομικές συνθήκες, τα διαθέσιμα πρόσωπα και οι κοινωνικές υπηρεσίες. Η υποστήριξη δεν είναι μόνο μια εσωτερική αλλαγή στάσης. Μπορεί να είναι και η αναζήτηση τρόπων να μην παραμένει όλο το βάρος σε έναν άνθρωπο.
Πώς δουλεύεται στη θεραπεία
Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει να αναγνωρίσεις πότε αναλαμβάνεις αυτόματα έναν ρόλο και τι φοβάσαι ότι θα συμβεί αν δεν τον αναλάβεις. Μπορεί επίσης να δώσει χώρο σε συναισθήματα που παλιότερα δεν επιτρεπόταν να υπάρχουν: θυμό, παράπονο, ανάγκη για ξεκούραση ή επιθυμία να ασχοληθεί κάποιος μαζί σου.
Δεν χρειάζεται να κατηγορήσεις την οικογένεια για να μιλήσεις για την επιβάρυνσή σου. Ούτε να αποφασίσεις από την αρχή τι σχέση θα έχεις με τους γονείς σου. Μπορείτε να ξεκινήσετε από μια σημερινή δυσκολία και να συνδέσετε το παρόν με το παρελθόν μόνο όσο αυτή η σύνδεση βοηθά και στηρίζεται στην εμπειρία σου.
Ίσως στην ίδια τη θεραπεία προσπαθείς να είσαι ο «εύκολος» άνθρωπος: να μη δυσαρεστήσεις, να μη ζητήσεις πολύ χρόνο, να φροντίσεις πώς νιώθει ο θεραπευτής. Αν το παρατηρήσεις, μπορεί να γίνει θέμα συζήτησης. Εκεί δεν χρειάζεται να κερδίσεις τη φροντίδα αποδεικνύοντας πόσο καλά τα καταφέρνεις μόνος σου.
Δεν χρειάζεται να κρατάς μόνος όλο το βάρος
Μια θεραπευτική συζήτηση μπορεί να δώσει χώρο στις ευθύνες που ανέλαβες και σε όσα χρειάζεσαι σήμερα, μαζί με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής σου.
