Οι ανεπιθύμητες σκέψεις μπορεί να τρομάζουν περισσότερο όταν αγγίζουν κάτι που έχει μεγάλη σημασία για εσένα. Μια εικόνα, μια αμφιβολία ή μια φράση εμφανίζεται ξαφνικά και σε κάνει να αναρωτιέσαι: «Γιατί το σκέφτηκα; Τι λέει αυτό για τον χαρακτήρα μου;». Ίσως μετά να περνάς ώρες προσπαθώντας να βρεις μια εξήγηση που θα σε ηρεμήσει.
Μπορεί να ντρέπεσαι τόσο ώστε να μη μιλάς σε κανέναν. Αν συμβαίνει αυτό, δεν χρειάζεται να βρεις πρώτα τις σωστές λέξεις για να ζητήσεις υποστήριξη. Μπορείς να ξεκινήσεις λέγοντας ότι κάποιες σκέψεις σε φοβίζουν και ότι η προσπάθεια να τις καταλάβεις έχει γίνει εξαντλητική.
Μια σκέψη δεν είναι από μόνη της πρόθεση
Η εμφάνιση μιας σκέψης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με επιθυμία, απόφαση ή πράξη. Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, οι ιδεοληψίες μπορεί να περιλαμβάνουν ανεπιθύμητες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που προκαλούν έντονη δυσφορία. Το περιεχόμενό τους μπορεί να αφορά βλάβη, σεξουαλικότητα, ηθική, ευθύνη ή πολλά άλλα θέματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσάρεστη σκέψη είναι OCD. Ούτε αρκεί ένα άρθρο για να αξιολογήσει τη δική σου εμπειρία. Χρειάζεται να εξεταστούν ο τρόπος που εμφανίζεται, η σημασία που της δίνεις, όσα κάνεις μετά και η επίδρασή της στην καθημερινότητα.
Η International OCD Foundation περιγράφει πώς οι βίαιες ή σεξουαλικές ιδεοληψίες μπορούν να παγιδεύσουν έναν άνθρωπο σε φόβο και αμφισβήτηση του εαυτού του. Η αξιολόγηση εξετάζει το συνολικό κλινικό πλαίσιο και ξεχωρίζει την ιδεοληπτική αμφιβολία από πραγματική πρόθεση ή σχεδιασμό. Δεν βασίζεται μόνο στη λέξη που εμφανίστηκε στο μυαλό.
Πότε η προσπάθεια κατανόησης γίνεται παγίδα;
Ας δούμε ένα υποθετικό παράδειγμα. Κάποιος θυμάται μια δυσάρεστη σκέψη που είχε στη διάρκεια μιας συζήτησης. Επιστρέφει ξανά και ξανά στη στιγμή, εξετάζει το συναίσθημά του και προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν εννοούσε αυτό που σκέφτηκε. Για λίγο ανακουφίζεται. Έπειτα εμφανίζεται μια νέα αμφιβολία: «Μήπως δεν θυμάμαι σωστά;».
Το πρόβλημα εδώ δεν είναι μόνο η αρχική σκέψη. Είναι και η απαίτηση να αποκτήσει απόλυτη βεβαιότητα για το νόημά της. Η εξέταση δεν ολοκληρώνεται, γιατί κάθε απάντηση μπορεί να γεννήσει άλλη ερώτηση. Έτσι, η σκέψη αποκτά όλο και περισσότερο χώρο.
Μπορεί να ψάχνεις στο διαδίκτυο, να ελέγχεις τις αντιδράσεις του σώματός σου ή να ζητάς επανειλημμένα τη γνώμη κάποιου. Αυτές οι κινήσεις δεν είναι πάντοτε καταναγκασμοί. Η λειτουργία τους έχει σημασία: αναζητάς μια νέα πληροφορία ή προσπαθείς να εξαλείψεις κάθε ίχνος αβεβαιότητας;
Δεν χρειάζεται να δώσεις εξετάσεις για τον χαρακτήρα σου κάθε φορά που περνά μια ανεπιθύμητη σκέψη από το μυαλό σου.
Η ντροπή κάνει τη συζήτηση δυσκολότερη
Ίσως φοβάσαι ότι ένας θεραπευτής θα σε κρίνει αν ακούσει το περιεχόμενο. Μπορείς να αναφέρεις πρώτα αυτόν τον φόβο. Για παράδειγμα: «Υπάρχει κάτι που σκέφτομαι και ντρέπομαι να το πω. Μπορούμε να συζητήσουμε πώς θα το προσεγγίσουμε;».
Ένας επαγγελματίας με γνώση του OCD χρειάζεται να ακούσει χωρίς δραματοποίηση και να κάνει τις κατάλληλες ερωτήσεις. Η ψύχραιμη αξιολόγηση δεν σημαίνει αδιαφορία. Σημαίνει ότι η δυσφορία σου αντιμετωπίζεται σοβαρά, χωρίς να ταυτίζεται αυτόματα η σκέψη με μια πράξη.
Δεν χρειάζεται να επαναλάβεις την ίδια εξήγηση μέχρι να ακούσεις την απόλυτη διαβεβαίωση. Αν η συζήτηση αρχίζει να γίνεται άλλος ένας έλεγχος, αυτό μπορεί να αποτελέσει μέρος της θεραπευτικής δουλειάς. Η σχέση μπορεί να παραμείνει ζεστή ενώ αλλάζει ο τρόπος αντιμετώπισης της αμφιβολίας.
Γιατί το «μην το σκέφτεσαι» συνήθως δεν αρκεί;
Η εντολή να σταματήσεις μια σκέψη μπορεί να σε οδηγήσει να παρακολουθείς διαρκώς αν επέστρεψε. Τότε η ημέρα οργανώνεται γύρω από την παρουσία ή την απουσία της. Ακόμη και μια ήρεμη στιγμή μπορεί να διακοπεί από τον έλεγχο: «Μήπως τώρα τη σκέφτομαι;».
Η θεραπευτική κατεύθυνση δεν είναι να αποκτήσεις τέλειο έλεγχο σε ό,τι εμφανίζεται στο μυαλό σου. Είναι να καταλάβεις ποια ανταπόκριση διατηρεί τον κύκλο και να εξασκηθείς σε διαφορετική στάση, με κατάλληλη καθοδήγηση. Αυτό διαφέρει από το να πιέζεσαι να αδιαφορήσεις ή να προσποιείσαι ότι δεν δυσκολεύεσαι.
Μερικές φορές ακόμη και μια φράση αυτοβοήθειας γίνεται τελετουργία, όταν πρέπει να επαναληφθεί μέχρι να αισθανθείς «σωστά». Γι’ αυτό δεν είναι χρήσιμο να προσθέσουμε απλώς μία νέα καθησυχαστική πρόταση. Χρειάζεται να εξετάσουμε τι περιμένεις να πετύχεις με την επανάληψή της.
Τι μπορεί να περιλαμβάνει η θεραπεία;
Η αξιολόγηση χαρτογραφεί τις σκέψεις, τους εμφανείς και νοητικούς καταναγκασμούς, την αποφυγή και το κόστος στην καθημερινότητα. Εξετάζει επίσης άλλες δυσκολίες που μπορεί να συνυπάρχουν. Ο στόχος δεν είναι να χωρέσεις σε μια ταμπέλα, αλλά να βρεθεί κατάλληλος τρόπος φροντίδας.
Όταν πρόκειται για OCD, η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση και παρεμπόδιση αντίδρασης, γνωστή ως ERP, αποτελεί τεκμηριωμένη επιλογή. Ανάλογα με την αξιολόγηση, μπορεί να συζητηθεί και φαρμακευτική αντιμετώπιση με ψυχίατρο. Η γενική συζήτηση για το παρελθόν δεν υποκαθιστά από μόνη της μια παρέμβαση που στοχεύει τον ιδεοψυχαναγκαστικό κύκλο.
Δεν χρειάζεται να οργανώσεις μόνος σου ασκήσεις πάνω σε όσα φοβάσαι. Η κατάλληλη θεραπεία έχει σχέδιο, συναίνεση και προσαρμογή στις ανάγκες σου. Μπορείς να ρωτήσεις ποια εκπαίδευση έχει ο επαγγελματίας στο OCD και πώς θα αξιολογείτε την πρόοδο.
Μπορείς να ζητήσεις βοήθεια χωρίς να έχεις λύσει την αμφιβολία
Αν οι σκέψεις και οι έλεγχοι καταλαμβάνουν χρόνο, επηρεάζουν τον ύπνο, τις σχέσεις ή τη δουλειά, αξίζει να αναζητήσεις αξιολόγηση. Δεν χρειάζεται να περιμένεις να βεβαιωθείς ότι έχεις OCD. Μπορείς να περιγράψεις το μοτίβο, ακόμη κι αν δεν γνωρίζεις την ονομασία του.
Αν υπάρχει πραγματική πρόθεση ή σχέδιο να βλάψεις τον εαυτό σου ή άλλον, ή άμεσος κίνδυνος, χρειάζεται επείγουσα βοήθεια και όχι αυτοδιάγνωση μέσα από αυτό το άρθρο. Στην Ελλάδα μπορείς να καλέσεις το 112 ή να απευθυνθείς σε τμήμα επειγόντων.
Οι ανεπιθύμητες σκέψεις δεν χρειάζεται να γίνουν ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο βλέπεις τον εαυτό σου. Η υποστήριξη μπορεί να αρχίσει από κάτι απλό: να μιλήσεις για το πόσο δύσκολο είναι να ζεις μέσα σε αυτή την αμφιβολία, χωρίς να απαιτείται να την έχεις ήδη ξεπεράσει.
Δεν χρειάζεται να μείνεις μόνος με τον φόβο
Μπορείς να μιλήσεις για τις σκέψεις που σε δυσκολεύουν, χωρίς να έχεις έτοιμη εξήγηση. Μια πρώτη συζήτηση μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσει η κατάλληλη υποστήριξη.
