Τι σημαίνει να είμαι ο εαυτός μου; Αυθεντικότητα, αξίες και όρια

Τι σημαίνει πραγματικά «να είμαι ο εαυτός μου»;

Η φράση «να είσαι ο εαυτός σου» ακούγεται απλή, αλλά ψυχολογικά είναι αρκετά πιο σύνθετη. Δεν σημαίνει να λέμε ή να κάνουμε κάθε τι που αισθανόμαστε τη στιγμή που το αισθανόμαστε. Δεν σημαίνει επίσης να αγνοούμε τις ανάγκες των άλλων ή να ζούμε χωρίς συμβιβασμούς.

Η αυθεντικότητα περιγράφει περισσότερο μια αίσθηση συμφωνίας ανάμεσα σε όσα νιώθουμε και καταλαβαίνουμε για τον εαυτό μας, στις αξίες που θεωρούμε δικές μας και στον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να ζούμε. Ένας άνθρωπος μπορεί να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις μιας σχέσης ή ενός κοινωνικού ρόλου και να παραμένει αυθεντικός, αρκεί η προσαρμογή να μην απαιτεί να αρνηθεί συστηματικά σημαντικές πλευρές του εαυτού του.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι «κάνω πάντα αυτό που θέλω;», αλλά «αναγνωρίζω τι θέλω, τι φοβάμαι και τι έχει σημασία για μένα — και έχω αρκετή ελευθερία να παίρνω θέση απέναντι σε αυτά;»

Η αυθεντικότητα δεν είναι μια σταθερή «αληθινή προσωπικότητα» κρυμμένη μέσα μας

Συχνά φανταζόμαστε ότι κάπου μέσα μας υπάρχει ένας ολοκληρωμένος «αληθινός εαυτός» που απλώς πρέπει να ανακαλύψουμε. Η ψυχολογική πραγματικότητα είναι πιο δυναμική. Η ταυτότητά μας εξελίσσεται μέσα από σχέσεις, εμπειρίες, επιλογές και αλλαγές ζωής.

Μπορούμε να είμαστε διαφορετικοί με έναν φίλο, έναν σύντροφο, στην εργασία ή όταν είμαστε μόνοι μας χωρίς κάποια από αυτές τις εκδοχές να είναι αναγκαστικά ψεύτικη. Οι διαφορετικοί ρόλοι φέρνουν στο προσκήνιο διαφορετικές πλευρές μας.

Η δυσκολία αρχίζει όταν υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο πώς ζούμε και στο πώς βιώνουμε τον εαυτό μας: όταν συστηματικά λέμε «ναι» ενώ θέλουμε «όχι», παίζουμε έναν ρόλο για να μη χάσουμε την αποδοχή ή αισθανόμαστε ότι η ζωή μας οργανώνεται σχεδόν αποκλειστικά από τις προσδοκίες των άλλων.

Γιατί είναι τόσο δύσκολο να ξέρουμε τι θέλουμε;

Οι άνθρωποι δεν αναπτύσσουν την ταυτότητά τους σε κενό. Μαθαίνουμε από μικροί τι επιβραβεύεται, τι προκαλεί αποδοκιμασία, τι επιτρέπεται και τι θεωρείται επικίνδυνο μέσα στην οικογένεια και στο κοινωνικό περιβάλλον.

Ένα παιδί που γίνεται αποδεκτό κυρίως όταν είναι «καλό», ήσυχο ή εξυπηρετικό μπορεί να μάθει να στρέφει πολύ περισσότερη προσοχή στις ανάγκες των άλλων παρά στις δικές του. Αργότερα μπορεί να γνωρίζει αμέσως τι θέλει ο σύντροφος, ο γονιός ή ο εργοδότης, αλλά να δυσκολεύεται πολύ στην ερώτηση «εσύ τι θέλεις;».

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας «ψεύτικος εαυτός» που πρέπει να απορριφθεί. Πολλές προσαρμογές δημιουργήθηκαν επειδή κάποτε ήταν χρήσιμες για τη σύνδεση και την ασφάλεια. Η θεραπεία εξετάζει αν εξακολουθούν να χρειάζονται με τον ίδιο τρόπο σήμερα.

Carl Rogers: όταν η εμπειρία και η εικόνα του εαυτού απομακρύνονται

Στην προσωποκεντρική θεωρία του Carl Rogers, σημαντική θέση έχει η έννοια της συμφωνίας ή congruence. Όσο περισσότερο ένας άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίζει την πραγματική του εμπειρία χωρίς να χρειάζεται να την παραμορφώνει για να χωρέσει στην εικόνα που «πρέπει» να έχει για τον εαυτό του, τόσο περισσότερο χώρο αποκτά για αυθεντικότερες επιλογές.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να πιστεύει ότι «ένας καλός γιος δεν θυμώνει ποτέ με τους γονείς του». Όταν όμως νιώθει θυμό, βρίσκεται μπροστά σε μια σύγκρουση: είτε θα αναγνωρίσει ότι μπορεί να αγαπά τους γονείς του και ταυτόχρονα να θυμώνει μαζί τους είτε θα χρειαστεί να αρνηθεί ένα πραγματικό κομμάτι της εμπειρίας του για να διατηρήσει την εικόνα του «καλού παιδιού».

Η αυθεντικότητα δεν απαιτεί να εκφράσει τον θυμό με οποιονδήποτε τρόπο. Απαιτεί πρώτα να μπορεί να παραδεχτεί ότι υπάρχει και στη συνέχεια να επιλέξει πώς θέλει να τον διαχειριστεί.

Αυθεντικότητα και όρια

Τα όρια είναι ένας από τους πιο πρακτικούς τρόπους με τους οποίους η αυτογνωσία μετατρέπεται σε συμπεριφορά. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι κάτι μας πιέζει αν δεν μπορούμε ποτέ να το επικοινωνήσουμε ή να προστατεύσουμε τον εαυτό μας.

Το όριο δεν είναι τιμωρία προς τον άλλον. Είναι πληροφορία για το τι μπορώ να προσφέρω, τι δεν μπορώ να δεχτώ και ποια ευθύνη ανήκει σε εμένα. Μπορεί να είναι τόσο απλό όσο «σήμερα δεν μπορώ να βοηθήσω», «χρειάζομαι χρόνο πριν απαντήσω» ή «δεν θέλω να συνεχίσω αυτή τη συζήτηση με αυτόν τον τρόπο».

Για έναν άνθρωπο που έχει μάθει ότι η αγάπη εξαρτάται από την προσαρμογή, ακόμη και ένα μικρό όριο μπορεί να προκαλεί έντονη ενοχή. Η ενοχή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το όριο είναι λάθος. Μερικές φορές σημαίνει ότι κάνουμε κάτι καινούργιο.

Αυθεντικότητα δεν σημαίνει να αγνοούμε τη σχέση

Το «είμαι ο εαυτός μου» χρησιμοποιείται μερικές φορές ως δικαιολογία για αδιαφορία: «έτσι είμαι, αν σου αρέσει». Αυτή δεν είναι η μόνη —ούτε η πιο ώριμη— εκδοχή αυθεντικότητας.

Η αυθεντικότητα μέσα σε μια σχέση περιλαμβάνει και την ικανότητα να λαμβάνουμε τον άλλον υπόψη χωρίς να εξαφανιζόμαστε. Μπορούμε να είμαστε ειλικρινείς και ταυτόχρονα να επιλέγουμε πώς, πότε και με ποιον τρόπο θα εκφράσουμε κάτι. Μπορούμε να κάνουμε συμβιβασμούς που επιλέγουμε χωρίς να αισθανόμαστε ότι προδίδουμε τον εαυτό μας.

Έρευνα στις στενές σχέσεις συνδέει την αυθεντικότητα με μεγαλύτερη ικανότητα ανάληψης του διαπροσωπικού ρίσκου που χρειάζεται για ειλικρινή επικοινωνία και με πιο λειτουργικά μοτίβα δεσμού και φροντίδας. Η αυθεντικότητα, δηλαδή, δεν είναι απομόνωση από τους άλλους· αναπτύσσεται και μέσα στη σχέση.

Τι σχέση έχει η αυθεντικότητα με την ευεξία;

Μελέτες έχουν βρει ότι η αυθεντική ζωή και η μικρότερη αυτοαποξένωση συνδέονται με μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή, καλύτερη ψυχολογική ευεξία και ισχυρότερη αίσθηση νοήματος. Η σχέση αυτή εμφανίζεται και σε ημερήσιες μελέτες, όπου οι άνθρωποι αναφέρουν μεγαλύτερη ευεξία τις ημέρες που νιώθουν πιο αυθεντικοί.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «αρκεί να είμαστε ο εαυτός μας για να είμαστε ευτυχισμένοι». Η οικονομική ασφάλεια, η υγεία, οι σχέσεις, το κοινωνικό πλαίσιο και πολλές άλλες συνθήκες επηρεάζουν την ευεξία. Επίσης, η ανοιχτή έκφραση της ταυτότητας δεν είναι εξίσου ασφαλής σε κάθε οικογένεια, εργασία ή κοινωνικό περιβάλλον.

Μερικές φορές η προστασία του εαυτού απαιτεί στρατηγική και όχι πλήρη αποκάλυψη. Η αυθεντικότητα δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε νέα απαίτηση να «εκφράζουμε τα πάντα» παντού.

Πώς καλλιεργείται η αυθεντικότητα;

Δεν καλλιεργείται με μία απόφαση του τύπου «από αύριο θα είμαι ο εαυτός μου». Είναι περισσότερο μια επαναλαμβανόμενη διαδικασία αυτοπαρατήρησης και επιλογής.

• Παρατήρησε πότε νιώθεις περισσότερο «εσύ». Με ποιους ανθρώπους, σε ποιες δραστηριότητες και σε ποια περιβάλλοντα αισθάνεσαι λιγότερη ανάγκη να αποδείξεις ή να κρύψεις κάτι;
• Ξεχώρισε την επιθυμία από την υποχρέωση. Πόσα «πρέπει» στη ζωή σου εκφράζουν πραγματικές αξίες και πόσα υπάρχουν κυρίως για να αποφύγεις κριτική ή απόρριψη;
• Δοκίμασε μικρά όρια. Δεν χρειάζεται να ξεκινήσεις από τη δυσκολότερη σχέση. Μικρές πράξεις επιλογής δημιουργούν σταδιακά μεγαλύτερη ανοχή στην πιθανή δυσαρέσκεια των άλλων.
• Άφησε χώρο στην αμφιθυμία. Μπορείς να αγαπάς κάποιον και να θυμώνεις μαζί του, να θέλεις αλλαγή και να φοβάσαι, να χρειάζεσαι σύνδεση και αυτονομία ταυτόχρονα.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου ο άνθρωπος παρατηρεί ποια κομμάτια του εκφράζει ελεύθερα και ποια χρειάζεται να κρύβει ή να απορρίπτει. Η θεραπευτική σχέση προσφέρει τη δυνατότητα να δοκιμάσει διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης και επικοινωνίας χωρίς να χρειάζεται να αποδώσει έναν συγκεκριμένο ρόλο.

Μια προσωποκεντρική προσέγγιση μπορεί να εστιάζει στη συμφωνία ανάμεσα στην εμπειρία και στην εικόνα εαυτού. Μια ψυχοδυναμική προσέγγιση μπορεί να διερευνήσει πώς σχηματίστηκαν οι ρόλοι και οι φόβοι γύρω από την αποδοχή. Η Schema Therapy μπορεί να εξετάσει μοτίβα όπως υποταγή, αναζήτηση επιδοκιμασίας ή αμείλικτα πρότυπα. Μια συνθετική θεραπεία μπορεί να αξιοποιήσει διαφορετικούς φακούς ανάλογα με το πρόβλημα και τον άνθρωπο.

Ο στόχος δεν είναι να κατασκευαστεί ένας «ιδανικός αυθεντικός εαυτός», αλλά να αυξηθεί η δυνατότητα να γνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας και να παίρνουμε περισσότερες επιλογές που μπορούμε πραγματικά να αναγνωρίζουμε ως δικές μας.

Συχνές ερωτήσεις

Το να είμαι ο εαυτός μου σημαίνει να μην αλλάζω για κανέναν;

Όχι. Η προσαρμογή και ο συμβιβασμός αποτελούν φυσικό μέρος των σχέσεων. Το ζήτημα είναι αν μπορούμε να προσαρμοζόμαστε χωρίς να χάνουμε συστηματικά την επαφή με τις ανάγκες και τις αξίες μας.

Πώς ξέρω τι θέλω πραγματικά;

Δεν υπάρχει πάντα άμεση απάντηση. Μπορεί να βοηθήσει να παρατηρούμε τι επιλέγουμε όταν μειώνεται η πίεση, πού νιώθουμε περισσότερη ζωντάνια και ποια πράγματα θα εξακολουθούσαν να έχουν σημασία αν δεν χρειαζόταν να εντυπωσιάσουμε ή να καθησυχάσουμε κανέναν.

Γιατί νιώθω ενοχή όταν βάζω όρια;

Αν η αποδοχή στο παρελθόν συνδεόταν με την προσαρμογή, η διεκδίκηση μπορεί να βιώνεται ως κίνδυνος. Η ενοχή δεν αποδεικνύει ότι το όριο είναι λάθος· μπορεί να είναι μέρος της διαδικασίας αλλαγής.

Μπορεί η ψυχοθεραπεία να με βοηθήσει να βρω ποιος είμαι;

Η θεραπεία δεν δίνει μια έτοιμη ταυτότητα. Μπορεί να βοηθήσει να αναγνωρίσετε μοτίβα, αξίες, φόβους και επιθυμίες και να αποκτήσετε μεγαλύτερη ελευθερία ως προς το πώς θέλετε να ζείτε.

Βιβλιογραφία και πηγές

1. Wood, A. M., Linley, P. A., Maltby, J., Baliousis, M., & Joseph, S. (2008). The authentic personality: A theoretical and empirical conceptualization and the development of the Authenticity Scale. Journal of Counseling Psychology, 55(3), 385–399.
2. Rogers, C. R. (1961). On Becoming a Person. Houghton Mifflin.
3. Rivera, G. N., et al. (2023). Authenticity, meaning in life, and life satisfaction: A multicomponent investigation of relationships at the trait and state levels. Journal of Personality, 91(3), 541–555.
4. Heppner, W. L., et al. (2008). Within-person relationships among daily self-esteem, need satisfaction, and authenticity. Psychological Science, 19(11), 1140–1145.
5. Gouveia, T., Schulz, M. S., & Costa, M. E. (2016). Authenticity in relationships: Predicting caregiving and attachment in adult romantic relationships. Journal of Counseling Psychology, 63(6), 736–744.
6. Joshanloo, M., & Weijers, D. (2024). Ideal personhood through the ages: tracing the genealogy of the modern concepts of wellbeing. Frontiers in Psychology, 15, 1494506.