Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας: Όταν η τελειομανία γίνεται περιορισμός

Όταν το «να γίνει σωστά» δεν αφήνει χώρο για τίποτε άλλο

Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας αφορά ένα επίμονο μοτίβο τελειομανίας, προσήλωσης στην τάξη και ανάγκης ελέγχου. Το πρόβλημα δεν είναι η προσοχή στη λεπτομέρεια. Αντίθετα, είναι η ακαμψία που δυσκολεύει την ολοκλήρωση εργασιών και τη σχέση με τους άλλους. [1]

Ίσως ένα απλό μήνυμα απαιτεί αμέτρητες διορθώσεις. Ή μια κοινή δουλειά καταλήγει σε ένταση, επειδή πρέπει να ακολουθήσει ακριβώς τη δική σου μέθοδο. Αντίστοιχα, μπορεί να αναβάλλεις την ξεκούραση μέχρι να τελειώσουν όλα, ενώ η λίστα δεν τελειώνει ποτέ.

Τέτοιες εμπειρίες δεν αρκούν για διάγνωση. Ωστόσο, αξίζει να τις προσέξεις όταν στενεύουν συστηματικά τη ζωή σου. Στο άρθρο θα δούμε τη διαφορά από το OCD, το κόστος στις σχέσεις και τον ρόλο της ψυχοθεραπείας.

Τι είναι η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας;

Η αγγλική συντομογραφία είναι OCPD. Η διαταραχή περιλαμβάνει έναν μακροχρόνιο τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς με αυστηρά πρότυπα και περιορισμένη ευελιξία. Συχνά, ο άνθρωπος θεωρεί τη μέθοδό του σωστή και δυσκολεύεται να αναγνωρίσει το κόστος της. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υποφέρει ή ότι δεν μπορεί να αλλάξει. [2]

Οι διαταραχές προσωπικότητας απαιτούν αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας. Συγκεκριμένα, ο ειδικός εξετάζει τη διάρκεια, τις διαφορετικές συνθήκες όπου το μοτίβο επηρεάζει τη ζωή και τις συνέπειες στη λειτουργικότητα. Παράλληλα, λαμβάνει υπόψη το πολιτισμικό πλαίσιο και την προσωπική ιστορία. [4]

Πότε η οργανωτικότητα περιορίζει τη ζωή;

Ένα πρόγραμμα μπορεί να σε βοηθά να οργανώσεις τη μέρα σου. Όμως, αν μια μικρή αλλαγή ακυρώνει όλο το σχέδιο και προκαλεί έντονη σύγκρουση, το χρήσιμο εργαλείο αρχίζει να λειτουργεί σαν απαράβατος κανόνας. Επομένως, η διαφορά βρίσκεται στη δυνατότητα προσαρμογής και στο κόστος, όχι στο πόσο τακτοποιημένο είναι το γραφείο.

Για παράδειγμα, μπορείς να προτιμάς μια συγκεκριμένη σειρά στις δουλειές και παράλληλα να δέχεσαι μια άλλη ασφαλή λύση. Επίσης, μπορείς να δουλεύεις προσεκτικά και να αναγνωρίζεις πότε το αποτέλεσμα καλύπτει τον σκοπό του.

Αντίθετα, η απαίτηση για απόλυτη τελειότητα μπορεί να μη σου επιτρέπει να σταματήσεις. Το ερώτημα τότε δεν είναι μόνο «το έκανα καλά;», αλλά και «τι κόστισε σε χρόνο, ενέργεια και επαφή;».

Ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή;

Ενδεικτικά μοτίβα είναι η υπερβολική ενασχόληση με κανόνες και λεπτομέρειες, η τελειομανία που εμποδίζει την ολοκλήρωση και η δυσκολία ανάθεσης εργασιών. Μπορεί επίσης να υπάρχει υπερβολική αφοσίωση στην παραγωγικότητα, εις βάρος φίλων και ξεκούρασης, χωρίς να την επιβάλλει οικονομική ανάγκη. Η ακαμψία μπορεί να αφορά και αξίες ή καθημερινές συμφωνίες. [1]

Ωστόσο, αυτή η περιγραφή δεν είναι λίστα για να μετρήσεις πόσα «έχεις». Μια περίοδος επαγγελματικής πίεσης ή ένα απαιτητικό έργο χρειάζονται τη δική τους κατανόηση. Συνεπώς, η διάγνωση αφορά τη συνολική εικόνα και όχι ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό.

Ένα παράδειγμα: μια παρουσίαση που δεν είναι ποτέ έτοιμη

Ας φανταστούμε τον Νίκο, σε ένα υποθετικό παράδειγμα. Πρέπει να παραδώσει μια σύντομη παρουσίαση. Έχει ήδη ελέγξει τα στοιχεία, αλλά περνά το βράδυ αλλάζοντας αποστάσεις, χρώματα και διατυπώσεις. Κάθε διόρθωση φέρνει μια καινούργια αμφιβολία.

Μια συνάδελφος του προτείνει να βοηθήσει. Εκείνος προτιμά να τα ξανακάνει μόνος του, γιατί ο δικός της τρόπος δεν του φαίνεται αρκετά σωστός. Τελικά αργεί να παραδώσει και ακυρώνει μια έξοδο. Η επιθυμία για καλή δουλειά έχει αρχίσει να εμποδίζει την ίδια τη δουλειά.

Δεν γνωρίζουμε αν ο Νίκος έχει κάποια διαταραχή. Μπορούμε, όμως, να δούμε ένα χρήσιμο ερώτημα: ποια αλλαγή βελτιώνει ουσιαστικά το αποτέλεσμα και ποια υπηρετεί μόνο την ανάγκη να μη μείνει τίποτε αβέβαιο; Αυτή η διάκριση μπορεί να αποτελέσει θέμα θεραπευτικής διερεύνησης.

OCPD και OCD: παρόμοιες λέξεις, διαφορετικές καταστάσεις

Στο OCD, δηλαδή την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, υπάρχουν ανεπιθύμητες, παρεισφρητικές σκέψεις ή εικόνες και/ή καταναγκασμοί. Οι τελευταίοι μπορεί να είναι εμφανείς πράξεις ή νοητικές τελετουργίες. Για παράδειγμα, κάποιος ελέγχει επανειλημμένα ή επαναλαμβάνει σιωπηλά λέξεις για να μειώσει την αγωνία. Το OCD δεν αφορά μόνο καθαριότητα ή συμμετρία. [3]

Στην OCPD, το κεντρικό θέμα είναι το ευρύτερο, άκαμπτο μοτίβο τελειομανίας και ελέγχου. Για παράδειγμα, ο άνθρωπος μπορεί να αντιμετωπίζει τα αυστηρά πρότυπά του ως τον σωστό τρόπο να ζει. Στο OCD, αντίθετα, οι ιδεοληψίες είναι συνήθως ανεπιθύμητες, αν και ο βαθμός επίγνωσης ποικίλλει. [1] [3]

Επομένως, το «μου αρέσει η τάξη» δεν ισοδυναμεί με καμία από τις δύο διαγνώσεις. Ένας ειδικός θα διερευνήσει τι ακριβώς συμβαίνει και αν συνυπάρχουν διαφορετικές δυσκολίες. Δεν βοηθά να επιλέγουμε διάγνωση με βάση το όνομα.

Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από την ανάγκη ελέγχου;

Δεν γνωρίζουμε μία μοναδική αιτία για τις διαταραχές προσωπικότητας. Η έρευνα εξετάζει συνδυασμούς γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Συνεπώς, δεν είναι σωστό να συμπεραίνουμε ότι κάθε περίπτωση προέρχεται από αυστηρούς γονείς ή ένα συγκεκριμένο τραύμα. [4]

Στην προσωπική διερεύνηση μπορείς να αναρωτηθείς: «Τι σημαίνει για εμένα ένα λάθος; Φοβάμαι την κριτική, την αποτυχία ή κάτι άλλο;». Επίσης: «Πότε με βοήθησε αυτός ο τρόπος και πότε άρχισε να με περιορίζει;». Οι ερωτήσεις αφήνουν χώρο για τη δική σου ιστορία, χωρίς να προδικάζουν την απάντηση.

Πώς επηρεάζει τις σχέσεις;

Η δυσκολία συνεργασίας και συμβιβασμού μπορεί να επιβαρύνει τις κοντινές σχέσεις. [2] Στην καθημερινότητα, αυτό μπορεί να μοιάζει με συνεχείς διορθώσεις για μικρά πράγματα. Για παράδειγμα, μια διαφωνία για το μοναδικό «σωστό» πρόγραμμα επισκιάζει τη συζήτηση για μια εκδρομή.

Ωστόσο, το σημαντικό δεν είναι να ονομάσουμε κάποιον «δύσκολο άνθρωπο». Είναι να μιλήσουμε για συγκεκριμένες συμπεριφορές και για την επίδρασή τους. Μια φράση όπως «όταν αλλάζεις κάθε δική μου επιλογή, νιώθω ότι δεν έχω χώρο» δίνει σαφέστερη πληροφορία από το «θέλεις πάντα να ελέγχεις τα πάντα».

Παράλληλα, η κατανόηση μιας δυσκολίας δεν ακυρώνει τα όρια. Μια διάγνωση δεν δικαιολογεί προσβολές, εκφοβισμό ή έλεγχο της ελευθερίας του άλλου.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των φόβων πίσω από τους κανόνες και στην ανάπτυξη πιο ευέλικτων τρόπων σκέψης και σχέσης. Οι επαγγελματίες χρησιμοποιούν, μεταξύ άλλων, γνωσιακές συμπεριφορικές και ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις, ανάλογα με την αξιολόγηση και τις ανάγκες. [2]

Ωστόσο, στόχος δεν είναι να εγκαταλείψεις την υπευθυνότητα. Είναι να αποκτήσεις περισσότερες επιλογές: πότε αξίζει η λεπτομέρεια, πότε χρειάζεται συνεργασία και πότε μπορείς να σταματήσεις. Τα ερευνητικά δεδομένα ειδικά για τη θεραπεία της OCPD παραμένουν περιορισμένα, επομένως χρειάζεται εξατομίκευση και ρεαλιστικές προσδοκίες. [1]

Για παράδειγμα, ένας προσωπικός στόχος μπορεί να είναι να ολοκληρώνεις μια μικρή εργασία στον συμφωνημένο χρόνο. Ένας άλλος, να ακούς μια διαφορετική πρόταση πριν τη διορθώσεις. Θεραπευτής και θεραπευόμενος μπορούν να εξετάζουν μαζί τι βοηθά και ποια εμπόδια συναντούν, χωρίς να μετατρέπουν τη θεραπεία σε ακόμη μία εξέταση τελειότητας.

Υπάρχει ρόλος για τα φάρμακα;

Δεν υπάρχει ένα ειδικό φάρμακο που να «διορθώνει» την προσωπικότητα. Ο ψυχίατρος μπορεί να εξετάσει αγωγή για συνυπάρχουσα κατάθλιψη, άγχος ή άλλες κλινικές ανάγκες. Η απόφαση χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση και δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπευτική εργασία. [2]

Αν δυσκολεύεσαι με έναν κοντινό σου άνθρωπο

Ξεκίνα από ένα συγκεκριμένο περιστατικό και μια εφικτή συμφωνία. Για παράδειγμα: «Ας ορίσουμε μαζί τι πρέπει να ολοκληρωθεί και ας αφήσουμε τον καθένα να επιλέξει τη μέθοδό του». Μπορείς να ακούσεις την ανησυχία του άλλου, ενώ ταυτόχρονα διατηρείς τη δική σου θέση.

Ωστόσο, δεν χρειάζεται να αναλάβεις τον ρόλο θεραπευτή ή να αποδεικνύεις καθημερινά ότι κάθε φόβος είναι αβάσιμος. Αν οι συγκρούσεις επανέρχονται, μια επαγγελματική συζήτηση μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του μοτίβου. Η δική σου ανάγκη για υποστήριξη έχει επίσης σημασία.

Πότε αξίζει να ζητήσεις βοήθεια;

Αξίζει να μιλήσεις με ειδικό όταν η τελειομανία οδηγεί σε συχνές καθυστερήσεις, εξάντληση ή συγκρούσεις και δυσκολεύεσαι να αλλάξεις πορεία. Δεν χρειάζεται να περιμένεις να συμφωνήσεις με μια διάγνωση. Μπορείς να ξεκινήσεις από αυτό που ήδη σε ταλαιπωρεί. [2]

Φέρε δύο συγκεκριμένα παραδείγματα από διαφορετικές πλευρές της ζωής σου. Τι προσπαθούσες να πετύχεις; Τι φοβήθηκες; Πόσο χρόνο πήρε; Τι συνέβη στη σχέση ή στη δουλειά; Αυτές οι πληροφορίες βοηθούν περισσότερο από μια γενική κρίση ότι «είμαι υπερβολικός».

Η ευελιξία δεν σημαίνει αδιαφορία. Σημαίνει ότι η φροντίδα για το αποτέλεσμα μπορεί να συνυπάρχει με φροντίδα για τον εαυτό σου και τους ανθρώπους γύρω σου. Μερικές φορές, η ουσιαστική αλλαγή αρχίζει όταν αφήνεις χώρο για κάτι αρκετά καλό.