Ανθρώπινη σεξουαλική απόκριση: Masters & Johnson, Kaplan και Basson

Πώς λειτουργεί η ανθρώπινη σεξουαλική απόκριση;

Η ανθρώπινη σεξουαλική απόκριση δεν ακολουθεί πάντα μία σταθερή αλληλουχία. Για δεκαετίες, η σεξολογία προσπάθησε να περιγράψει τι συμβαίνει από τη στιγμή που ξεκινά η ερωτική διέγερση μέχρι τον οργασμό και την επιστροφή του σώματος σε κατάσταση ηρεμίας. Τα μοντέλα των Masters & Johnson, της Helen Singer Kaplan και της Rosemary Basson αποτελούν τρεις από τις σημαντικότερες προσπάθειες να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι κανένα μοντέλο δεν περιγράφει όλους τους ανθρώπους, όλες τις σχέσεις ή όλες τις σεξουαλικές εμπειρίες. Η επιθυμία μπορεί να εμφανιστεί πριν από τη διέγερση, μετά την έναρξη της επαφής ή να επηρεαστεί από το πλαίσιο, την ασφάλεια, τη σχέση, το άγχος, την κούραση και πολλούς άλλους παράγοντες.

Γι’ αυτό τα μοντέλα είναι περισσότερο χάρτες παρά κανόνες. Μας βοηθούν να οργανώσουμε την εμπειρία, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για να αποφασίσουμε αν κάποιος «λειτουργεί σωστά» ή όχι.

Το μοντέλο Masters & Johnson: τέσσερις φάσεις

Το 1966 οι William Masters και Virginia Johnson δημοσίευσαν το Human Sexual Response, βασισμένο σε άμεσες εργαστηριακές παρατηρήσεις φυσιολογικών αντιδράσεων κατά τη σεξουαλική δραστηριότητα. Πρότειναν ένα γραμμικό μοντέλο τεσσάρων φάσεων:

1. Διέγερση (excitement)
2. Οροπέδιο (plateau)
3. Οργασμός
4. Αποκατάσταση (resolution)

Η μεγάλη συμβολή τους ήταν ότι έφεραν τη μελέτη της σεξουαλικότητας από το επίπεδο της υπόθεσης σε συστηματική παρατήρηση του σώματος. Κατέγραψαν αλλαγές όπως η αυξημένη αιμάτωση των γεννητικών οργάνων, η κολπική εφύγρανση, η στύση, οι μεταβολές στον καρδιακό και αναπνευστικό ρυθμό, οι μυϊκές συσπάσεις του οργασμού και η σταδιακή υποχώρηση της διέγερσης.

Το μοντέλο αυτό εξακολουθεί να είναι χρήσιμο για να κατανοούμε τη φυσιολογία της σεξουαλικής απόκρισης. Ωστόσο, έχει περιορισμούς όταν χρησιμοποιείται σαν να περιγράφει την υποκειμενική εμπειρία όλων των ανθρώπων ή σαν να προϋποθέτει ότι κάθε σεξουαλική επαφή πρέπει να περνά από όλα τα στάδια με συγκεκριμένη σειρά.

1. Διέγερση

Η διέγερση περιλαμβάνει τόσο σωματικές όσο και υποκειμενικές αλλαγές. Μπορεί να εμφανιστούν στύση, κολπική εφύγρανση, αύξηση της αιμάτωσης, ταχύτερη αναπνοή και αυξημένη προσοχή σε ερωτικά ερεθίσματα.

Σημαντικό είναι ότι η σωματική διέγερση και το συνειδητό αίσθημα «είμαι διεγερμένος/η» δεν ταυτίζονται πάντα. Το σώμα μπορεί να ανταποκρίνεται χωρίς το άτομο να βιώνει επιθυμία, και το αντίστροφο.

2. Οροπέδιο

Στη φάση του οροπεδίου η διέγερση συνήθως εντείνεται ή σταθεροποιείται. Οι φυσιολογικές αλλαγές που ξεκίνησαν στην προηγούμενη φάση μπορεί να συνεχιστούν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο οργασμός είναι υποχρεωτικός ή αναπόφευκτος.

Η ένταση μπορεί να αυξηθεί, να μειωθεί, να διακοπεί ή να επανέλθει. Η σεξουαλική απόκριση είναι πιο μεταβλητή από όσο υπονοεί ένα αυστηρά γραμμικό διάγραμμα.

3. Οργασμός

Ο οργασμός συνδέεται με κορύφωση της υποκειμενικής ευχαρίστησης και ρυθμικές μυϊκές συσπάσεις, αλλά η εμπειρία του διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο και ακόμη και στο ίδιο άτομο από μία επαφή στην άλλη.

Η ποιότητα μιας σεξουαλικής εμπειρίας δεν μετριέται μόνο από την παρουσία οργασμού. Η πίεση να «ολοκληρωθεί» η επαφή μπορεί αντίθετα να αυξήσει το άγχος επίδοσης.

4. Αποκατάσταση

Μετά την κορύφωση ή τη διακοπή της διέγερσης, το σώμα σταδιακά επιστρέφει στην προηγούμενη κατάσταση. Σε πολλούς άνδρες εμφανίζεται μια ανερέθιστη περίοδος κατά την οποία είναι δυσκολότερη μια νέα στύση ή ένας νέος οργασμός. Η διάρκειά της παρουσιάζει μεγάλη ατομική μεταβλητότητα.

Σε αρκετές γυναίκες μπορεί να υπάρξει δυνατότητα επαναλαμβανόμενης διέγερσης ή οργασμού χωρίς αντίστοιχη ανερέθιστη περίοδο, αλλά ούτε αυτό αποτελεί καθολικό κανόνα.

Η Kaplan προσθέτει την επιθυμία

Ένα βασικό στοιχείο που έλειπε από το μοντέλο Masters & Johnson ήταν η σεξουαλική επιθυμία. Η Helen Singer Kaplan πρότεινε ένα μοντέλο τριών φάσεων: επιθυμία – διέγερση – οργασμός.

Η προσθήκη της επιθυμίας είχε μεγάλη κλινική σημασία. Έδωσε τη δυνατότητα να περιγραφούν δυσκολίες όπου το σώμα μπορεί να ανταποκριθεί φυσιολογικά αλλά το άτομο δεν αισθάνεται ερωτικό ενδιαφέρον ή κίνητρο. Παράλληλα βοήθησε να διαχωριστούν, σε θεραπευτικό επίπεδο, προβλήματα επιθυμίας από προβλήματα διέγερσης και οργασμού.

Ωστόσο, και αυτό το μοντέλο παραμένει γραμμικό: υποθέτει ότι η επιθυμία προηγείται της διέγερσης. Για πολλούς ανθρώπους αυτό ισχύει αρκετές φορές, αλλά όχι πάντα.

Το κυκλικό μοντέλο της Rosemary Basson

Η Rosemary Basson πρότεινε ένα κυκλικό μοντέλο για να περιγράψει καλύτερα τη σεξουαλική απόκριση πολλών γυναικών, ιδιαίτερα σε μακροχρόνιες σχέσεις. Στο μοντέλο αυτό η σεξουαλική επαφή δεν ξεκινά αναγκαστικά από αυθόρμητη επιθυμία.

Η αφετηρία μπορεί να είναι η επιθυμία για συναισθηματική εγγύτητα, τρυφερότητα, παιχνίδι ή σύνδεση. Αν το πλαίσιο είναι θετικό και η διέγερση ευχάριστη, μπορεί να αναπτυχθεί σεξουαλική επιθυμία κατά τη διάρκεια της εμπειρίας. Η ικανοποίηση με τη σειρά της μπορεί να ενισχύσει την εγγύτητα και να δημιουργήσει έναν κυκλικό μηχανισμό.

Η αξία του μοντέλου Basson είναι ότι μειώνει την πίεση του «πρέπει πρώτα να έχω όρεξη». Παράλληλα, όμως, δεν πρέπει να μετατραπεί σε νέο κανόνα για όλες τις γυναίκες. Μελέτες δείχνουν μεγάλη ετερογένεια: ορισμένοι άνθρωποι αναγνωρίζουν καλύτερα τον εαυτό τους στα γραμμικά μοντέλα, άλλοι στο κυκλικό και πολλοί σε έναν συνδυασμό των δύο.

Το Dual Control Model: γκάζι και φρένο

Ένα διαφορετικό μοντέλο, που αναπτύχθηκε από τους John Bancroft και Erick Janssen, προτείνει ότι η σεξουαλική απόκριση εξαρτάται από την ισορροπία ανάμεσα σε δύο συστήματα: τη σεξουαλική διέγερση και τη σεξουαλική αναστολή.

Με απλά λόγια, μπορούμε να φανταστούμε ένα «γκάζι» και ένα «φρένο». Τα ερωτικά ερεθίσματα, οι φαντασιώσεις και η προσμονή μπορεί να ενεργοποιούν το σύστημα διέγερσης. Το άγχος επίδοσης, ο φόβος εγκυμοσύνης ή λοίμωξης, η έλλειψη ιδιωτικότητας, μια σύγκρουση στη σχέση ή η αίσθηση ότι μας αξιολογούν μπορούν να ενεργοποιούν το σύστημα αναστολής.

Η νεότερη έρευνα υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι διαφέρουν σημαντικά ως προς την ευαισθησία αυτών των δύο συστημάτων. Αυτό βοηθά να καταλάβουμε γιατί το ίδιο ερέθισμα μπορεί να διεγείρει έναν άνθρωπο και να αφήνει έναν άλλον αδιάφορο ή γιατί το άγχος επηρεάζει τόσο έντονα τη στύση, την εφύγρανση ή τον οργασμό σε ορισμένα άτομα.

Τι σημαίνουν όλα αυτά στην ψυχοσεξουαλική θεραπεία;

Τα μοντέλα της σεξουαλικής απόκρισης είναι χρήσιμα όταν μας βοηθούν να καταλάβουμε πού μπλοκάρει η διαδικασία, όχι όταν γίνονται ένα νέο τεστ επίδοσης. Ένας άνδρας που χάνει τη στύση μπορεί να έχει ισχυρή επιθυμία αλλά ταυτόχρονα έντονη αναστολή λόγω άγχους. Μια γυναίκα μπορεί να μην έχει αυθόρμητη επιθυμία στην αρχή, αλλά να αναπτύσσει επιθυμία όταν υπάρχει χρόνος, τρυφερότητα και κατάλληλο ερωτικό ερέθισμα.

Στην ψυχοσεξουαλική θεραπεία εξετάζουμε το σώμα, τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τη σχέση, το σεξουαλικό σενάριο, τις συνθήκες της επαφής και τις προσδοκίες του ανθρώπου. Η ερώτηση δεν είναι μόνο «σε ποια φάση υπάρχει πρόβλημα;», αλλά και «τι ενεργοποιεί τη διέγερση και τι την αναστέλλει;», «πότε εμφανίζεται η επιθυμία;» και «πόση πίεση υπάρχει για συγκεκριμένο αποτέλεσμα;».

Η κατανόηση αυτή μπορεί να μειώσει την αυτοκριτική. Το γεγονός ότι η σεξουαλική εμπειρία κάποιου δεν μοιάζει με ένα γραμμικό διάγραμμα δεν σημαίνει ότι είναι δυσλειτουργική.

Συχνές ερωτήσεις

Πρέπει να έχω επιθυμία πριν ξεκινήσει το σεξ;

Όχι απαραίτητα. Για κάποιους ανθρώπους η επιθυμία εμφανίζεται αυθόρμητα πριν από τη σεξουαλική επαφή. Για άλλους μπορεί να αναπτυχθεί ως απάντηση σε ευχάριστη διέγερση και σε ασφαλές πλαίσιο. Το σημαντικό είναι η ελεύθερη επιλογή και όχι η πίεση να συμμετέχει κάποιος χωρίς να το θέλει.

Είναι φυσιολογικό να μην φτάνω πάντα σε οργασμό;

Ναι. Ο οργασμός δεν αποτελεί υποχρεωτικό τέλος κάθε σεξουαλικής επαφής. Αν όμως η δυσκολία είναι επίμονη, προκαλεί δυσφορία και το άτομο επιθυμεί αλλαγή, αξίζει να διερευνηθούν σωματικοί, ψυχολογικοί και σχεσιακοί παράγοντες.

Ποιο μοντέλο είναι το σωστό;

Δεν υπάρχει ένα μοντέλο που να περιγράφει όλους τους ανθρώπους. Τα γραμμικά, κυκλικά και μοντέλα διέγερσης–αναστολής φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της σεξουαλικής απόκρισης και μπορούν να χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά.

Βιβλιογραφία και πηγές

1. Masters, W. H., & Johnson, V. E. (1966). Human Sexual Response.
2. Kaplan, H. S. (1974). The New Sex Therapy.
3. Basson, R. (2000). The female sexual response: A different model. Journal of Sex & Marital Therapy, 26(1), 51–65.
4. Bancroft, J., Graham, C. A., Janssen, E., & Sanders, S. A. (2009). The Dual Control Model: Current status and future directions. The Journal of Sex Research, 46(2–3), 121–142.
5. Janssen, E., & Bancroft, J. (2023). The Dual Control Model of Sexual Response: A Scoping Review, 2009–2022. The Journal of Sex Research, 60(7), 948–968.
6. Giraldi, A., Kristensen, E., & Sand, M. (2015). Endorsement of models describing sexual response of men and women with a sexual partner. The Journal of Sexual Medicine, 12(1), 116–128.