Γιατί η απόσταση του συντρόφου μου με αναστατώνει τόσο; Γιατί, ενώ θέλω να έρθω κοντά, μερικές φορές νιώθω ότι χρειάζομαι να φύγω; Η θεωρία δεσμού στις ενήλικες σχέσεις προσφέρει έναν τρόπο να σκεφτούμε τέτοιες εμπειρίες. Δεν είναι ένα τεστ που χωρίζει τους ανθρώπους σε κατάλληλους και ακατάλληλους συντρόφους.
Οι πρώτες σχέσεις φροντίδας έχουν σημασία. Δεν γράφουν όμως από μόνες τους όλη την ιστορία της ερωτικής μας ζωής.
Τι περιγράφει η θεωρία δεσμού;
Η θεωρία του John Bowlby εξετάζει την ανάγκη για εγγύτητα, προστασία και ασφαλή σύνδεση. Η Mary Ainsworth συνέβαλε στη μελέτη των διαφορών στον δεσμό βρέφους και φροντιστή. Αργότερα, ερευνητές εξέτασαν πώς σχετικές διεργασίες εμφανίζονται στις ερωτικές σχέσεις των ενηλίκων.[1]
Στην καθημερινότητα το βασικό ερώτημα μπορεί να ακουστεί απλά: «Αν σε χρειαστώ, μπορώ να στραφώ σε εσένα;». Η απάντηση που περιμένουμε επηρεάζει τον τρόπο που ζητάμε βοήθεια και ανταποκρινόμαστε στην απόσταση.
Περισσότεροι βαθμοί άγχους και αποφυγής, λιγότερες ταμπέλες
Στην έρευνα των ενήλικων σχέσεων χρησιμοποιούνται συχνά δύο διαστάσεις: το άγχος δεσμού, που αφορά την ανησυχία για απόρριψη ή διαθεσιμότητα του συντρόφου, και η αποφυγή, που αφορά τη δυσφορία με την εξάρτηση και τη συναισθηματική εγγύτητα. Οι άνθρωποι διαφέρουν στον βαθμό που τις βιώνουν· δεν ανήκουν υποχρεωτικά σε άκαμπτα κουτιά.[2]
Οι δημοφιλείς περιγραφές «ασφαλής», «αγχώδης», «αποφευκτικός» ή «φοβικός» είναι συντομεύσεις. Δεν αντικαθιστούν την κατανόηση ενός συγκεκριμένου ανθρώπου και της σχέσης του.
Όταν η απόσταση μοιάζει με εγκατάλειψη
Ένα υποθετικό παράδειγμα: η Άννα ακούει «θέλω να περάσω το Σάββατο μόνος μου» και σκέφτεται αμέσως ότι η σχέση τελειώνει. Μπορεί να ζητήσει πολλές διαβεβαιώσεις ή να θυμώσει πριν εξηγήσει τον φόβο της.
Αυτό είναι μια αφορμή για συζήτηση, όχι απόδειξη για το τι συνέβη στην παιδική της ηλικία. Χρειάζεται επίσης να εξεταστεί αν ο σύντροφός της είναι συνήθως συνεπής ή αν υπάρχουν πραγματικοί λόγοι αβεβαιότητας.
Στο παράδειγμα της Άννας, μπορούμε να ξεχωρίσουμε τρία πράγματα: το γεγονός ότι ο σύντροφός της ζήτησε χρόνο μόνος του, τη σκέψη ότι θέλει να χωρίσουν και τον φόβο που ακολούθησε. Η σκέψη μπορεί να μοιάζει βέβαιη εκείνη τη στιγμή, αλλά δεν είναι ίδια με το γεγονός. Αυτός ο διαχωρισμός δεν απαιτεί να αγνοήσει την ανησυχία της. Της δίνει την ευκαιρία να ρωτήσει πριν αντιδράσει σαν να έχει ήδη εγκαταλειφθεί.
Θα μπορούσε να πει: «Όταν άκουσα ότι θέλεις να μείνεις μόνος, φοβήθηκα ότι έχει αλλάξει κάτι μεταξύ μας. Θέλω να καταλάβω τι εννοείς». Αντίστοιχα, ο σύντροφός της μπορεί να εξηγήσει ότι χρειάζεται ξεκούραση και να προτείνει πότε θέλει να βρεθούν. Μια τέτοια συζήτηση δεν εγγυάται άμεση ηρεμία, αλλά δημιουργεί περισσότερη σαφήνεια από έναν καβγά για μια πρόθεση που δεν έχει επιβεβαιωθεί.
Αν όμως εκείνος συχνά ακυρώνει συναντήσεις, δίνει αντιφατικές απαντήσεις ή αποφεύγει κάθε συζήτηση για τη σχέση, χρειάζεται να ληφθούν υπόψη και αυτά. Δεν είναι χρήσιμο να αποδίδεται κάθε δυσφορία της Άννας στο «αγχώδες στυλ» της. Η προσωπική ευαισθησία και η πραγματική συμπεριφορά του άλλου μπορούν να συνυπάρχουν. Το ζητούμενο είναι να εξεταστούν και οι δύο, χωρίς να μεταφέρεται όλη η ευθύνη στον άνθρωπο που ανησυχεί.
Όταν η εγγύτητα μοιάζει με πίεση
Σε ένα άλλο υποθετικό παράδειγμα, ο Πέτρος δυσκολεύεται να πει ότι χρειάζεται στήριξη και αποσύρεται όταν η συζήτηση γίνεται προσωπική. Ο σύντροφός του μπορεί να βιώνει αυτή την απόσταση ως αδιαφορία.
Η δυσκολία έκφρασης δεν σημαίνει απουσία συναισθημάτων. Παράλληλα, δεν ακυρώνει την ανάγκη του άλλου για επικοινωνία. Χρειάζεται να βρεθεί τρόπος να ειπωθούν και οι δύο εμπειρίες.
Ο Πέτρος μπορεί να χρειάζεται λίγο χρόνο για να καταλάβει τι αισθάνεται πριν το εκφράσει. Αυτό δεν είναι το ίδιο με την άρνηση να συζητήσει ποτέ. Μια διατύπωση όπως «δεν ξέρω ακόμη πώς να το πω, αλλά θέλω να το συζητήσουμε μετά τη δουλειά» δείχνει τόσο τη δυσκολία όσο και την πρόθεσή του. Το επόμενο σημαντικό βήμα είναι να επιστρέψει πράγματι στη συζήτηση.
Από την άλλη πλευρά, ο σύντροφός του μπορεί να ζητήσει έναν πιο σαφή χρόνο αντί να προσπαθεί να αποσπάσει άμεση εξομολόγηση: «Μπορώ να σου δώσω χώρο, αλλά με δυσκολεύει να μην ξέρω αν θα μιλήσουμε ξανά γι’ αυτό». Έτσι η ανάγκη για χρόνο δεν ακυρώνει την ανάγκη για επαφή. Και οι δύο καλούνται να περιγράψουν τι είναι εφικτό, αντί να μαντεύουν τι σημαίνει η αντίδραση του άλλου.
Η ανεξαρτησία, οι προσωπικές δραστηριότητες ή η προτίμηση για λίγη ησυχία δεν αρκούν για να χαρακτηρίσουμε κάποιον αποφευκτικό. Χρήσιμο είναι να εξετάζουμε τι συμβαίνει όταν χρειάζεται αμοιβαία στήριξη. Μπορεί να δεχτεί μια ανάγκη του συντρόφου του; Μπορεί να ζητήσει βοήθεια όταν τη χρειάζεται; Υπάρχει τρόπος να είναι αυτόνομος και ταυτόχρονα παρών στη σχέση;
Μπορώ να θέλω σύνδεση και να τη φοβάμαι;
Ναι, αυτές οι ανάγκες μπορούν να συνυπάρχουν. Η εναλλαγή προσέγγισης και απόστασης μπορεί να είναι δύσκολη, αλλά δεν κάνει έναν άνθρωπο «παράλογο» ούτε αρκεί για να τον χαρακτηρίσουμε κακοποιητικό.
Αν υπάρχει έλεγχος, υποτίμηση ή απειλή, εξετάζουμε τις συγκεκριμένες πράξεις. Ένα στυλ δεσμού δεν δικαιολογεί βλαπτική συμπεριφορά.
Ένα υποθετικό παράδειγμα είναι ένας άνθρωπος που επιθυμεί να γνωρίσει την οικογένεια του συντρόφου του, αλλά όταν κανονίζεται η συνάντηση αισθάνεται έντονη πίεση. Μπορεί να αρχίσει να ψάχνει λόγους για να την ακυρώσει. Πριν συμπεράνει ότι η σχέση είναι λάθος ή ότι ο ίδιος δεν μπορεί να αγαπήσει, μπορεί να αναρωτηθεί τι ακριβώς τον φοβίζει: η έκθεση, οι προσδοκίες, η αίσθηση ότι δεν θα μπορεί αργότερα να αλλάξει γνώμη;
Η κατανόηση αυτής της σύγκρουσης δεν απαιτεί να πιέσει τον εαυτό του να κάνει κάτι για το οποίο δεν είναι έτοιμος. Μπορεί να ζητήσει έναν μικρότερο ρυθμό: μια σύντομη συνάντηση αντί για ολόκληρο σαββατοκύριακο ή λίγο περισσότερο χρόνο πριν κανονιστεί κάτι. Παράλληλα, χρειάζεται να ακούσει πώς βιώνει ο σύντροφός του τις ακυρώσεις. Η εξήγηση μιας δυσκολίας έχει αξία όταν ανοίγει δρόμο για συνεννόηση και όχι όταν κλείνει κάθε συζήτηση για τις συνέπειές της.
Η ασφάλεια δεν είναι μόνιμη ηρεμία
Μια πιο ασφαλής σύνδεση αφήνει χώρο να ζητάμε βοήθεια, να διαφωνούμε και να διατηρούμε την αυτονομία μας. Δεν σημαίνει ότι δεν ζηλεύουμε ποτέ, δεν φοβόμαστε ή δεν τσακωνόμαστε.
Η ερώτηση μπορεί να γίνει: «Τι κάνουμε όταν δυσκολευόμαστε; Μπορούμε να επανέλθουμε στη συζήτηση με σεβασμό;». Αυτό λέει συχνά περισσότερα από την προσπάθεια να βρούμε τη σωστή ταμπέλα.
Σκεφτείτε μια διαφωνία στην οποία ειπώθηκε κάτι απότομα. Η αποκατάσταση μπορεί να ξεκινήσει με μια συγκεκριμένη παραδοχή: «Σου μίλησα υποτιμητικά πριν. Θέλω να ξαναπώ αυτό που με ενόχλησε, χωρίς να σε προσβάλω». Δεν αρκεί να προσπεραστεί το περιστατικό επειδή αργότερα περάσατε όμορφα. Η αναγνώριση και η αλλαγή συμπεριφοράς δίνουν διαφορετική πληροφορία για το τι μπορεί να περιμένει ο άλλος.
Επίσης, το να δέχεστε στήριξη δεν σημαίνει να αναθέτετε όλη τη διαχείριση των συναισθημάτων σας στον σύντροφο. Μπορείτε να ζητήσετε παρέα σε μια δύσκολη ημέρα και παράλληλα να κρατάτε επαφή με φίλους, δραστηριότητες και άλλες πηγές βοήθειας. Ούτε χρειάζεται να μπορείτε πάντα να ανταποκριθείτε αμέσως σε κάθε ανάγκη του άλλου. Μια ειλικρινής απάντηση για τις δυνατότητές σας μπορεί να είναι μέρος της φροντίδας.
Μπορούν να αλλάξουν οι τρόποι που σχετιζόμαστε;
Τα μοτίβα δεσμού μπορούν να έχουν συνέχεια αλλά και να μεταβάλλονται με τις εμπειρίες μας.[1] Σε μελέτη 236 ζευγαριών, η αντίληψη ότι ο σύντροφος ανταποκρίνεται συνδέθηκε με μεγαλύτερη ασφάλεια στη συγκεκριμένη σχέση.[3]
Μια πρακτική αρχή είναι να παρατηρήσουμε μια πρόσφατη στιγμή έντασης: τι έγινε, τι φοβήθηκα και τι έκανα μετά; Στη συνέχεια μπορούμε να δοκιμάσουμε μια πιο σαφή διατύπωση, όπως «χρειάζομαι λίγο χρόνο, αλλά θέλω να επιστρέψουμε στη συζήτηση».
Μια μικρή άσκηση παρατήρησης
Διαλέξτε ένα πρόσφατο περιστατικό, χωρίς να προσπαθήσετε να αναλύσετε όλη τη σχέση σας μαζί. Γράψτε σε λίγες γραμμές τι συνέβη, τι σκεφτήκατε ότι σήμαινε και τι κάνατε μετά. Για παράδειγμα: «Δεν απάντησε το απόγευμα. Σκέφτηκα ότι δεν ενδιαφέρεται. Έστειλα διαδοχικά μηνύματα και μετά ντράπηκα». Σκοπός δεν είναι να επικρίνετε την αντίδρασή σας, αλλά να δείτε τη διαδρομή της.
Στη συνέχεια προσθέστε τι γνωρίζατε πραγματικά και τι θα θέλατε να ρωτήσετε. Ίσως γνωρίζατε ότι είχε μια απαιτητική εργάσιμη ημέρα. Ίσως δεν είχατε καμία πληροφορία. Μπορείτε να αναζητήσετε μια πιο άμεση διατύπωση για την επόμενη φορά: «Όταν αλλάζει ο τρόπος που επικοινωνούμε, ανησυχώ. Μπορούμε να συζητήσουμε τι είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε μέσα στη μέρα;».
Τέλος, παρατηρήστε την ανταπόκριση. Η άσκηση δεν έχει στόχο να σας κάνει να αντέχετε κάθε συμπεριφορά αδιαμαρτύρητα. Αν η ανάγκη σας γελοιοποιείται ή οι συμφωνίες αγνοούνται σταθερά, αυτό χρειάζεται ξεχωριστή προσοχή. Μια αλλαγή στον δικό σας τρόπο επικοινωνίας μπορεί να βοηθήσει να γίνει πιο καθαρό το πρόβλημα, χωρίς να εγγυάται ότι ο άλλος θα θελήσει να συμμετάσχει στη λύση.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;
Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει να αναγνωρίσετε επαναλαμβανόμενες δυσκολίες και να εξετάσετε τις προσδοκίες που φέρνετε στις σχέσεις. Δεν χρειάζεται να αποδείξετε ότι όλα ξεκινούν από τους γονείς σας. Το παρόν, οι επιλογές και οι ανάγκες σας παραμένουν μέρος της συζήτησης.
Η ιστορία μου επηρεάζει τον τρόπο που σχετίζομαι. Δεν καθορίζει όλες τις σχέσεις που μπορώ να δημιουργήσω.
Στη θεραπεία μπορείτε να εξετάσετε συγκεκριμένες στιγμές: πότε δυσκολεύεστε να εμπιστευτείτε, πότε αποσύρεστε και τι προσδοκάτε ότι θα συμβεί αν ζητήσετε κάτι. Δεν χρειάζεται να φτάσετε με έναν έτοιμο αυτοχαρακτηρισμό από ένα διαδικτυακό τεστ. Είναι αρκετό να περιγράψετε μια δυσκολία που επανέρχεται και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζει τη ζωή σας.
Η πρόοδος μπορεί να φανεί σε μικρές αλλαγές: να αναγνωρίζετε νωρίτερα έναν φόβο, να εκφράζετε μια ανάγκη χωρίς επίθεση ή να αποδέχεστε ένα όριο χωρίς να θεωρείτε αμέσως ότι η σχέση τελειώνει. Αυτά δεν είναι εξετάσεις που πρέπει να περάσετε για να θεωρηθείτε «ασφαλείς». Είναι πιθανές κατευθύνσεις προσωπικής δουλειάς, που χρειάζεται να ταιριάζουν στον δικό σας ρυθμό και στις σχέσεις που θέλετε να δημιουργήσετε.
Βιβλιογραφία και πηγές
- Fraley, R. C. A Brief Overview of Adult Attachment Theory and Research. University of Illinois.
- Fraley, R. C. Self-report measures of adult attachment: dimensions and measurement.
- Rice, T. M., Kumashiro, M., & Arriaga, X. B. (2020). Mind the Gap: Perceived Partner Responsiveness as a Bridge between General and Partner-Specific Attachment Security.
